Vui buồn những chuyến bay bởi Nguyễn Quang

Sinh sống ở LB Nga đã hai chục năm có lẻ với hàng chục chuyến đi-về, tác giả Nguyễn Huy Hoàng (LB Nga) chia sẻ với chúng ta những vui buồn trên những chuyến bay từ Nga về VN và ngược lại.

Vào giữa mùa Thu năm 2005, hãng Aeroflot đường đột ra thông báo, chuyến bay thường kỳ Matxcơva – Hà Nội và ngược lại sẽ tạm dừng một thời gian để sửa chữa hệ thống phanh máy bay đường trường IL 96-300. Thế là hành khách đổ dồn vào hãng Vietnam Airlines, tạo nên một sự quá tải trước thời vụ.

Ở Hà Nội, tôi trả lại vé cho hãng Hàng không Nga, sau đó năm lần, bảy lượt ra phòng vé Vietnam Airlines tại phố Quang Trung mới đặt được vé một chiều bay sang Matxcơva chuyến cuối tháng Chín.

Chẳng muốn làm phiền ai vào đêm hôm khuya khoắt, tôi gọi điện đặt một chiếc xe Matiz bình dân, một mình rời nhà lên sân bay lúc 11 giờ đêm. Đến Nội Bài, một cảnh tượng hãi hùng, ban đầu làm tôi choáng váng, vì nó lặp lại nguyên xi hình ảnh của thời kỳ 80, 81 – những năm có hơn hai trăm ngàn người Việt rời quê hương đi xuất khẩu lao động ở xứ sở bạch dương, cũng tiễn đưa nhau tại sân bay này.

Tối hôm đó, ngoài một số hành khách đi công tác, thăm thân và mươi người khách Nga, số còn lại là sinh viên từ khắp các miền đất nước sang Nga du học.



 

Hành khách VN chờ đợi Aeroflot bố trí chuyến bay

Hầu như mỗi học sinh xuất dương, gia đình đều thuê một xe loại 12 hoặc 18 chỗ đủ cho “tứ đại đồng xa” lên sân bay quốc tế đưa chân. Cứ tính đổ đồng một ông cử tương lai rời Tổ quốc có 6 người thân tay xách, nách mang, thì khoảng không gian làm thủ tục bay đã có ngót nghét một ngàn nhân khẩu. Âm thanh loa phóng thanh, tiếng í ới gọi  nhau rõ to làm cho sân bay trở nên huyên náo. Tôi chắc rằng trên thế giới chẳng có phi trường nào náo nhiệt và sinh động hơn ở đây. Những ông Tây, bà đầm mồ hôi, mồ kê nhễ nhại hết lắc đầu đến tròn mắt trước sự bịn rịn, lưu luyến tự nhiên của cả ngàn con người trong buổi chia ly. Dẫu sao thì trong sự đông đúc, phấn chấn hồ hởi này vẫn có vẻ nên thơ của nó. Những người nông dân từ nhà quê xa lơ, xa lắc lần đầu tiên được tới Thủ đô, và cũng lần đầu tiên được hãnh diện tiễn con cái đi xuất ngoại. Cái sự nói, cười chân chất, cái sự tất tả mộc mạc đồng quê với tay nải cơm nắm, cơm đùm tiễn người thân đi xa là dễ thông cảm.

Nhắm mắt lại, tôi liên tưởng tới bức tranh sống động đến rợn người của sân bay Seremetievo 2 vào cuối những năm 80, đầu những năm 90 của thế kỉ XX. Thời xa xăm đó, Vienam Airlines chưa có mặt tại Nga; hãng Aeroflot độc quyền đảm nhận việc chuyên chở người Việt từ Tổ quốc sang và ngược lại. Các nhà máy khắp Liên Xô, những nơi có người Việt lao động hợp tác đã tìm mọi cách liên hệ mua vé cho công nhân về nước trước hàng tháng trời khi các nhà máy chấm dứt hợp đồng lao động. Gần đến ngày bay, nhà máy cho cán bộ phòng Đối ngoại mang theo công văn dẫn công nhân lên ăn chực, nằm chờ sẵn ở sân bay. Thời đó, mỗi tuần chỉ có hai chuyến bay loại IL 86, có sức chở 340 hành khách, rời Matxcơva vào lúc 16 giờ và đến Nội bài vào 10 giờ trưa hôm sau. Không hiểu trục trặc ngẫu nhiên hay tất yếu, mà cứ mỗi chuyến thường bị rớt lại tới hai, ba chục người. Thế là cảnh chạy vạy, chen chúc, lạy lục cửa trước, cửa sau xảy ra là lẽ đương nhiên như một phản ứng dây chuyền. Đến ngày bay, hành khách phải ra sân bay có lúc trước 4, 5 tiếng để xếp hàng như ta đặt thúng mủng xí chỗ thời tem phiếu đi mua gạo.

Sân bay có hai khu vực, rộng mênh mông, chẳng biết làm thủ tục phía nào, thấy đâu đông người thì khách ào về giành chỗ phía đó. Đứng mỏi nhừ chân cả ngày, hành khách chỉ thấp thỏm, lo lắng với cả đống hàng hoá to che ngang tầm mắt đủ trăm thứ lỉnh kỉnh từ nồi hầm, ấm điện, phích đá, búp bê, lật đật, túi lưới, may xo… Ngày nay, nhắc đến những mặt hàng chiến lược này, ai cũng cười khẩy, nhưng cái thời đói khát đó, có được những thứ này không phải dễ dàng gì, phải chạy ngược, chạy xuôi khắp các cửa hàng khazai (hàng dân dụng), phải  nhục nhã hứng chịu những câu phủ đầu tức tối của những người bán hàng, mới mua về được. Những thứ này đưa về được đến nhà là cả một sự kiện trọng đại. Không chỉ ở nhà quê mà ngay cả ở Hà Nội, người ta đều nhìn chủ kiện hàng như là một nhân vật cực kỳ quan trọng, có đủ tư cách cao cả về mặt tài chính. Chính vì vậy, phải vào được cửa làm thủ tục, phải qua được hải quan, thương vụ, biên phòng bằng mọi giá. Phía trước là Việt Nam, sau lưng là Matxcơva, không thể có đường lùi.

Nhưng không phải lúc nào xếp hàng theo đám đông cũng chuẩn. Có những hôm, gần tới giờ, bảng điện lại thông báo làm thủ tục ở khu vực khác, phía đối diện, cách khoảng 150 mét, ngay tức thì, hàng trăm xe đẩy ào ạt quay đầu chạy thục mạng, hàng ngàn người vừa hành khách, vừa bạn bè đưa tiễn ùn đẩy nhau về một phía, người nước ngoài đi các tuyến khác ngớ người ngạc nhiên nhảy dạt sang bên để tránh tai bay, vạ gió! Những ai có con nhỏ, hay những người ốm yếu, những người hàng họ cồng kềnh thì giữa cảnh đám đông như vỡ trận, cơ khổ hết chỗ nói.

Từ mùa Thu năm 1991, lần đầu tiên sân bay huy động cảnh sát  OMON (cảnh sát đặc nhiệm) duy nhất trực riêng ở cửa tuyến bay về Việt Nam. Một tiểu đội chín cảnh sát, trang bị súng ngắn, áo chống đạn, dùi cui, bình xịt hơi, như sắp sửa ra chặn biểu tình. Họ đứng vòng tròn quanh các lối dẫn người Việt vào bàn làm thủ tục. Họ chỉ cho phép những ai có vé bay lọt vào vòng trong, còn tầng tầng, lớp lớp người đưa tiễn thì stop ngay ở mép vạch mà chiếc gậy cao su bọc lõi sắt chỉ cho. Chỉ cần lấn thêm, bước qua “vòng phấn kapkaz” là bị túm cổ lôi ra trong nháy mắt, nặng hơn một chút thì ăn một quả dùi cui thọc vào bụng, đủ dể nằm liệt chiếu cả tuần.

Đối với lính OMON thì đừng xin xỏ, giải thích dài dòng, họ bảo “Nazat” nghĩa là xéo; bảo “Ukhodi” là lập tức phải chuồn. Tính nghề nghiệp quen thực thi mệnh

lệnh, cộng với sự ngứa tai, gai mắt khi ngày nào cũng mục kích hình ảnh dân ta người thì chồng chồng hàng hoá, kẻ thì lồng chó, thuốc tây, mang theo về những thứ hiếm hoi thời bao cấp người Nga bình thường khó lòng kiếm được, tạo ra cho lính dã chiến, công an, hải quan một phản xạ như là dị ứng.

Nhưng có lẽ điều mà họ khó chấp nhận nhất là sự mất trật tự, chen lấn ồn ào và cái sự nói to quá cỡ rất mực hồn nhiên của bà con ta. Đông đúc hàng trăm người thì khả dĩ thông cảm dược, nhưng nhiều khi chỉ có mấy chục người chờ bay cũng ào ào hốt hoảng, tranh nhau như chạy loạn. Có lẽ sự bất an và nỗi lo lắng cố hữu thấp thỏm sợ mình bị rớt lại tự ngày xửa, ngày xưa đã đẻ ra căn bệnh mãn tính này. Nhiều năm thiếu thốn, xếp hàng mua gạo cũng sợ bị hết, xếp hàng mua thực phẩm cũng sợ không còn, xếp hàng mua vé tàu cũng sợ không đến lượt, người Việt Nam ta không thành bệnh chen lấn mới là chuyện lạ.

Còn cái tật nói to là nếp thâm căn, cố đế. Chỉ cần hai người đồng hương chúng ta gặp nhau hàn huyên trên tàu điện là toàn bộ hành khách phải ngạc nhiên, trố mắt ra nhìn, họ không thể giải thích được tại sao những người nhỏ bé là vậy, mà âm lượng lại lớn nhường kia! Đấy mới là chỉ hai người thôi nhé, huống hồ là cả hàng trăm người ở sân bay, người gọi, kẻ chào nhau í ới, người bắc loa tay dặn dò, làm cho cả sân bay náo loạn như một cuộc mittinh. 

***

Bây giờ đi Nga, ta bay máy bay ta mua, Boing 777, sang như quý tộc. Hãng Vietnam Airlines khai trương tuyến bay sang Nga từ năm 2003, hạ cánh xuống sân bay tư nhân Đômôđeđôvô, phía Nam thành phố. Không như ở sân bay Seremetievo 2, cách làm thủ tục của họ rất kín kẽ, đám “bộ đội sân bay” không thể lọt vào phía trong tung hoành được, nên sự lộn xộn hạn chế đi trông thấy. Thoạt đầu, Hải quan, Thương vụ, Biên phòng của họ chưa giở chiêu gì, còn nghiêm chỉnh lắm, vẫn nhìn dân mình bằng con mắt trọng thị. Nhưng không lâu sau, họ đối xử khác đi ngay, vì của đáng tội, dân ta lại tiếp tục diễn lại cảnh chen lấn muôn năm cũ. Đã có thẻ bay trong tay, thì việc lên được máy bay, có chỗ ngồi là chắc chắn 100%, thế mà vẫn cứ ào ào xông lên, đến mức ngoài tấm biển “xếp hàng một” dựng ở cửa soát thẻ, nhân viên sân bay lại phải chăng thêm dây để chỉ có thể vào từng người một. Nói xấu hổ thì hơi quá, nhưng quả thật là buồn, vì không biết đến thập niên nào của thế kỉ 21 thì cảnh tự phát tập thể này mới lùi vào quá khứ.

Việc lính OMON giữ trật tự trong các chuyến bay về Việt Nam tạm chấm dứt vào cuối năm 1992, khi anh em lao động hết hợp đồng, các cuộc hồi hương vơi đi đáng kể. Nhưng chẳng biết xuất phát từ một quyết định, hay một mệnh lệnh nào của ai, bắt đầu từ tháng 11/1992, những người Việt Nam bình thường, duy nhất là người Việt Nam, ra sân bay đi tiễn thân nhân, bạn hữu, phải đứng ở ngoài cửa, không được vào trong khu vực chờ đợi và khu dịch vụ. Nói vô phép, ai muốn đi vệ sinh cũng phải tìm một chỗ khuất nẻo, hoặc ra bìa rừng cách chừng nửa cây số để giải quyết nỗi buồn. Chỉ cách mỗi tấm kính, bên trong là những người đủ màu da, quốc tịch, đi lại nhởn nhơ giữa không gian ấm áp, nhiệt độ 23, 24 độ; còn bên ngoài là những đồng bào của chúng ta đứng như hoá đá trong cái rét mươi, mười lăm độ âm cắt da, cắt thịt, mặt áp vào cửa kính dõi theo bóng người thân. Chỉ ai có vé, trùng tên với hộ chiếu, đúng ngày bay, lính gác mới cho phép vào được hưởng đặc ân như người nước khác. May thay, tình trạng này cũng sớm qua đi, đến đầu mùa Hè năm 93 thì dân ta cũng có quyền như dân Lào, Campuchia, Nigiêria… cũng vào cửa thản nhiên, cũng được tự do đến các quầy ăn uống và các cửa hàng lưu niệm! 

Cò và đầu gấu sân bay là một vấn nạn kéo dài suốt từ những năm 1988, đến nay vẫn chưa hề dứt. Sân bay Seremetievo và Đômôđôđevo là hai đặc khu kinh tế của những đội quân này. Lực lượng cò sân bay có chừng một tiểu đội làm đủ mọi công việc liên quan tới vận chuyển người và hàng hóa bằng phương tiện hàng không. Hồi kinh tế Liên Xô xập xệ, nhiều người trong họ được phong danh hiệu bàn chân vàng, mặc dù họ không phải là cầu thủ bóng đá. Họ không đá bóng, nhưng họ đá hàng và… đá người. Ai cần chuyển một va li hàng có giá trị, chỉ cần ngã giá với họ, là vali sẽ lên băng chuyền cùng với chủ. Ai cần giải quyết thêm cân, giảm cước, chỉ cần nói với họ một câu là được xé vé và cho hàng đi trong nháy mắt.

Ai cần mang lồng chó cảnh về mà không có giấy kiểm dịch, xin một sự thỏa thuận với các chú cò là các chú khuyển được xuất cảnh về với quê huơng mới! Nhiều khi khách không mua được vé, họ cũng giải quyết xong, êm thấm và nhanh chóng như là cán bộ điều phối chuyến bay vậy. Khu vực làm thủ tục Hải quan, Biên phòng chỉ có mỗi cán bộ Sứ quán có thẻ vàng kèm theo hộ chiếu mới vào được; còn họ thì ra vào như đến nhà hàng, thản nhiên, tự do như nhân viên được cấp thẻ.

Nhưng ngoài các khả năng, công trạng tạm gọi là tích cực ra, thì tiểu đội cò này đã gây ra không biết bao nhiêu tai tiếng. Theo ngôn ngữ lãnh đạo là họ đã góp phần to lớn trong việc tha hóa những nhân viên sân bay và công an biến chất. Họ gây ra sự náo loạn trong sân bay bằng các thủ pháp và kịch bản họ có để tạo ra cho họ một lãnh địa làm ăn. Trong số các cò, không ít kẻ làm chỉ điểm cho những người muốn biết về các phương thức kinh doanh của cộng đồng. Không phải ngẫu nhiên mà lính biên phòng thoái hóa biết rõ ngọn nguồn, biết cách ra tay với những người mới sang Nga lần đầu để moi ở họ những đồng tiền cuối cùng phòng khi cơ nhỡ.

Mỗi khi có người mới sang, biên phòng sau khi liếc qua hộ chiếu mới tinh chưa có dấu ra vào, yêu cầu đứng sang một bên. Đợi đấy! Khi mọi người đã vào hết, anh nhà quê run lên như dẽ, thì cò sẽ đóng vai nhà đạo đức hỏi thăm và hứa sẽ tìm cách giải quyết. Họ đưa tiền qua cò, cò sẽ ra hiệu cho lính biên phòng, tức là đã làm việc xong, anh nhà quê lập cập xách chiếc túi du lịch toòng teng bên trong chỉ có cái sơ mi Tàu, hộp thuốc đánh răng, vài bộ đồ lót bước qua barie biên giới.

Chưa đủ, lợi dụng việc những người mới sang, một chữ Nga bẻ đôi cũng không biết, các thầy cò thể hiện đạo đức cao bằng cách giúp viết hộ bản khai hải quan. Anh nhà quê đưa vé ra để thầy cò xem khai tên tuổi. Xong rồi nhé, này cầm lấy, đây là hộ chiếu, đây là vé, mất là gay đấy! Khốn nạn, chiếc vé mà cò trả lại cho anh nhà quê là vé một chiều, còn chiếc vé hai chiều cò đã nhanh tay đánh tráo, để sáng ngày mai, qua dịch vụ trả lại, cò đút túi ba, bốn trăm đô!



Mỗi năm có hàng trăm ngàn lượt người VNONN đi về VN,

trong đó có hàng chục ngàn lượt từ Nga về và ngược lại

Còn có hàng chục chiêu ngoạn mục và nhẫn tâm khác nữa mà các cò đã tung ra và thu nhập hiệu quả trong suốt hơn hai chục năm qua, không kể xiết. Công an Nga, Sứ quán ta cũng nhiều phen ra tay, bọn cò đã không dám trắng trợn, ngang nhiên như trước.

Chỉ những ngày giáp Tết thì máy bay kín chỗ, chật cứng, những tháng còn lại, đặc biệt là tháng Ba và tháng Tư, các chuyến về, có lúc ghế trống gần một nửa. Vì vậy, vào thời điểm đó, Aeroflot lại mở ra hình thức khuyến mại vé 21 ngày, giá vé hai chiều giảm đi còn một nửa, chừng 390 đô.

Từ đầu thế kỷ mới trở lại đây, số lượng người sang, người về gia tăng đáng kể. Ngoài lý do giao lưu mở rộng, còn một lý do khác cũng được tính đến, đó là việc cấp visa đi lại nhiều lần trong năm của cơ quan Ngoại kiều Nga đã tạo điều kiện cho người Việt tránh được những nhiêu khê về thủ tục quá cảnh. Năm nào cũng vậy, tháng 12, tháng Giêng dương lịch, mua vé từ Nga về là cả một vấn đề. Ai làm ăn cả năm xa nhà cũng muốn hồi hương, xả hơi trong mùa Tết; ngược lại, từ sau Tết cho đến đầu tháng Tư, đăng ký được chỗ bay từ Hà Nội sang cứ như là một cuộc chiến một mất, một còn. Bà con ta, những người có tiền nay lại hình thành nên mốt đưa người thân sang Nga vào mùa Hè tránh nắng. Con chưa thi xong học kỳ 2, bố mẹ đã kịp lo xong hộ chiếu, visa và vé bay trong tháng 6 để sang Nga. Nhiều chuyến bay từ Hà Nội sang dạo đầu Hè, gần một nửa là trẻ em, giống như thời Xô Viết cho đi nghỉ trại hè Artếch vậy. Chỉ cần chín tiếng rưỡi bay, các cháu đã để lại đằng sau cái nóng 38, 39 độ để được hưởng cái không khí 24, 25 độ giữa ngày Hè, còn ban đêm cũng phải đắp lên người một cái chăn mỏng! Phải nói là sự cách ngăn về biên giới quốc gia ở một mặt nào đó trong kỷ nguyên thông tin và tốc độ này là hết sức mỏng manh.

Thủ tục đăng kí bay ở Hà Nội mau lẹ chừng nào, thì ở Matxcơva lại lắm lúc hoàn toàn ngược lại. Nhiều khi thay vì mở chục cửa biên phòng làm thủ tục, thì tại sân bay Nga chỉ mở hai, ba cửa. Nhân viên biên phòng ưu tiên săm soi hộ chiếu người Việt có lúc cả mươi, mười lăm phút, lâu gấp ba lần đối với công dân nước khác, cật vấn đủ kiểu, mặc dù hộ chiếu, visa đều chuẩn, đều do chính Lãnh sự Nga tại Hà Nội cấp. Đa số những hành khách mới sang lần đầu, hộ chiếu trắng là đều thuộc loại có vấn đề. Đánh đúng vào chỗ yếu của người này là không rành ngoại ngữ, những nhân viên công vụ Nga hỏi đủ điều về công ty đứng ra mời là ai, địa chỉ ở đâu, ai là Tổng Giám đốc, sang với mục đích gì?.. Thế là khách đành đứng đực ra như bị nuốt âm. Mà có vấn đề thì phải giải quyết vấn đề, cứ tạm đứng sang một bên, chờ đến phút cuối. Muốn vào được qua cửa biên phòng thì hoặc là trông cậy vào vận may mong manh, hoặc là thực hiện động thái phinanxôvưi mà ai cũng biết! Rất nhiều người vì không có đủ đạn, hoặc vì không chịu thực thi công đoạn nghĩa vụ cuối cùng, nên bị quay trở lại. Do làm thủ tục biên phòng chậm, đã không ít hành khách ra muộn, bị mất hết va li, túi xách. Rồi lại làm đơn trình bày, chờ đợi trả lời, nhưng có mồng thất mới tìm được. 

Có một chuyện bây giờ đã đỡ rồi, chứ trước đây quả thật là vấn nạn. Ai ở trong nước sang mà chẳng mang theo một ít hoa quả, rau cỏ quê nhà, là thứ quà vừa rẻ, vừa ý nghĩa. Nhưng cứ qua Hải quan Seremetievo thì dù ít, dù nhiều, muốn làm chủ nhân của mớ rau quả đó thì bỏ ra 300 rúp, chừng 10 đô; còn không thì vứt lại! Vứt lại không phải là để kiểm dịch, mà hàng đống rau, xoài, chôm chôm, nhãn… của bao nhiêu người cuối buổi được gom lại để đến đêm một chỉ điểm viên chuyển về quầy hàng khô một ốp nào đó tiêu thụ.

Những năm 80, dọc chặng hành trình từ Matxcơva – Hà Nội, máy bay phải dừng ở Bom bay, có khi ở Cancuta, Tasken, tổng thời gian mất hết 18 tiếng. Được sang Nga là coi như đến thiên đường. Lên chiếc máy bay IL 86 to như một quả đồi di động, bữa ăn mỗi suất là một lườn con gà, có bơ, sữa, táo tây, vừa ăn, vừa nghĩ tới vợ con hàng ngày phải nhằn bo bo, gạo kho mậu dịch mốc rêu, cổ cứ nghẹn đắng, không nuốt nổi. Gần đây, đi máy bay ta, hành khách cho rằng đồ ăn phục vụ ngon hơn gấp nhiều lần trên máy bay Tây. Điều này thì chẳng có gì lạ, ta hợp khẩu vị ta là chuyện thường, nhưng phải công nhận tiếp viên hàng không Việt Nam phục vụ tốt gấp bội so với tiếp viên Tây. Cứ nhìn những bóng áo dài màu huyết dụ kiên nhẫn hướng dẫn, sắp xếp hành lý, đáp ứng một ngàn lẻ một yêu cầu bất tận của hành khách là đã đáng nể rồi. Tôi đã bay hàng chục chuyến trên máy bay ta, nhưng chưa bao giờ phải chứng kiến một thái độ khó chịu của bất cứ tiếp viên nào, dù họ phải đối mặt với bao điều khó chịu. Có một cô tâm sự với tôi rằng, sau nhiều năm làm nghề này, cô nhận thấy, hành khách ta đã càng ngày càng văn minh hơn nhiều từ phong thái, ăn vận, đến cách ứng xử. Duy có một điều cô không hiểu được, là tại sao, chuyến nào cũng như chuyến nào, khi máy bay vừa tiếp đất, đang lao vùn vụt với tốc độ hàng trăm km trên đường băng, bất chấp loa thông báo, kêu gọi, mà vẫn nhiều, rất nhiều người bỏ dây an toàn, nhất loạt đứng dậy để lấy hành lý từ trên khoang xuống, như sợ ra cửa không kịp. Không thể hiểu nổi!

Tôi chia sẻ với cô nỗi buồn này và cũng khuyên cô đừng tuyệt vọng. Người ta có thể giàu có lên trong chốc lát do vận may, chẳng hạn trúng xổ số, hoặc đi buôn trúng mánh, hoặc làm ăn vào cầu; nhưng để có một sự chuyển biến văn hoá phải mất cả chục năm, thậm chí là mấy thế hệ.

Hy vọng rằng, mọi sự sẽ thay đổi theo chiều hướng tốt đẹp hơn, vấn đề là thời gian.

Ánh Hồng
theo mekongnew