Ukraine, từng là biểu tượng trên toàn cầu về một nền dân chủ thị trường tự do mới nổi, giờ đang căng thẳng cả về kinh tế và chính trị. Tình thế của Ukraine đang là hiểm họa thật sự đối với các nước cộng hòa thuộc Liên Xô cũ và các nước châu Âu khác.

Các nhà máy thép và hóa chất, một thời từng là cánh tay phải của nền kinh tế Ukraine, đang sa thải hàng nghìn lao động. Nhiều người dân thành thị đang phải trải qua những ngày không được dùng khí sưởi và nước do không đủ tiền trả. Dịch vụ tàu điện ngầm ở Kiev cũng đang bị đe dọa. Hàng đoàn người bao vây các ngân hàng, đồng nội tệ mất giá, và khả năng chính phủ vỡ nợ cũng rất dễ xảy ra.

Các cuộc bạo động đã bùng phát ở những nước Đông Âu khác dường như cũng sắp xảy ra tại Ukraine. Tuần trước, đâu đâu cũng thấy người dân nói về sự bất bình của họ đối với một chính phủ chỉ lo cãi vã mà bỏ bê việc khôi phục kinh tế.

Biểu ngữ của anh Vasily Kiriyuk – một người thợ hàn thất nghiệp đã cắm trại biểu tình chống chính phủ tuần trước – viết: “Hãy tống khứ họ!”. Đây chính là lời tổng kết cho sự phẫn nộ và thất vọng của người dân Ukraine. Anh Kiriyuk còn không hề lưỡng lự khi cho rằng: “Một cuộc nổi dậy sẽ diễn ra. Người dân phải vùng lên vì họ không thể chịu nổi nữa”.

Anh Kiriyuk, 29 tuổi, đang đứng trên quảng trường trung tâm – nơi diễn ra cuộc Cách mạng Cam vào năm 2004, sự kiện đã đưa một chính quyền thân phương Tây lên nắm quyền ở Ukraine. Kiriyuk đã nhiệt tình ủng hộ chính quyền mới vào thời đó; nhưng giờ đây anh và nhiều người đang cắm trại ở quảng trường này lại kêu gọi những anh hùng của cuộc Cách mạng Cam phải từ chức.



Những chiếc lều của người biểu tình ở Quảng trường Độc Lập, Kiev. (Ảnh: NYT)

Các nhà lãnh đạo trên khắp thế giới đang ngày càng lo ngại về cuộc khủng hoảng tài chính và sự bất ổn ở Ukraine – đất nước có vị trí chiến lược và dân số 46 triệu người – bởi một sự sụp đổ ở Ukraine có thể làm tiêu tan chút niềm tin sót lại của các nhà đầu tư vào khu vực Đông Âu – nơi nền kinh tế một thời bùng nổ hiện đang suy thoái nặng nề.

Nó cũng có thể khiến Nga – nước láng giềng có quan hệ chặt chẽ về mặt dân tộc và ngôn ngữ với miền Đông và Nam Ukraine – cố gắng can thiệp vào công việc nội bộ của nước này. Hơn nữa, Kremlin cũng có thể sẽ lấy Ukraine làm gương về những điều sẽ xảy ra khi các nước cộng hòa thuộc Liên Xô cũ theo đuổi mô hình dân chủ thị trường tự do của phương Tây.

Olexiy Haran, giáo sư Chính trị học so sánh tại Đại học Kiev Mohyla, nhận định: “Ukraine là trụ cột của sự ổn định ở châu Âu, là cầu nối giữa Nga và một Liên minh châu Âu đang mở rộng. Nếu Nga lợi dụng tình hình hiện tại để thống lĩnh Ukraine, biên giới EU sẽ gặp rắc rối lớn”.

Cảnh báo về việc Ukraine có thể gây khó khăn cho toàn châu Âu được nhấn mạnh vào tháng 1, khi Ukraine tranh cãi với Nga về giá khí đốt cũng như việc vận chuyển khí đốt tới các nước châu Âu còn lại. Điện Kremlin ngừng cung cấp khí đốt trong vài ngày, khiến người dân một số nước châu Âu không có khí đốt để sưởi ấm. Năm 2006, Nga cũng từng ngừng cung cấp khí đốt tới Ukraine do hai nước tranh cãi về giá cả.

Trong khi kinh tế Ukraine phụ thuộc vào hai ngành đang suy thoái nặng nề là xuất khẩu thép và hóa chất, cuộc khủng hoảng lại trở nên trầm trọng hơn do người dân mất hết lòng tin vào chính phủ.

Tổng thống Viktor A. Yushchenko, một nhà lãnh đạo trong cuộc Cách mạng Cam, đang bị lên án mạnh mẽ. Một cuộc khảo sát mới đây cho thấy 57% người dân Ukraine muốn ông từ chức.

Các đối thủ của Yushchenko cũng mất dần sự ủng hộ do người dân đã quá chán chường sau hàng năm trời mâu thuẫn chính trị giữa các phe phái. Tháng 2/2009, IMF tuyên bố hoãn khoản giải ngân 16,4 tỷ USD cho Ukraine vay do chính phủ nước này không thực hiện cam kết cắt giảm ngân sách. Cũng vào thời điểm đó, Bộ trưởng Tài chính Ukraine từ chức, cho rằng vai trò đó của ông bị chính trị chi phối nặng nề.

Hôm thứ 6 tuần trước (27/2), IMF dự báo kinh tế Ukraine có thể thu hẹp 6% trong năm nay, và tuyên bố sẽ tiếp tục làm việc với chính phủ Ukraine để tìm cách giải ngân khoản vay giải cứu.

Cuộc bầu cử tổng thống đang tiến gần, có thể sẽ diễn ra vào tháng 1 năm sau. Điều này khiến các chính trị gia, đặc biệt là Thủ tướng Yulia V. Tymoshenko, không muốn thực hiện một chương trình thắt lưng buộc bụng mà có thể khiến họ mất sự ủng hộ của cử tri.

Ông Yushchenko và bà Tymoshenko là những đồng minh thân phương Tây trong cuộc Cách mạng Cam, nhưng lại mâu thuẫn với nhau từ thời điểm đó. Yushchenko từng một lần sa thải Tymoshenko. Một đối thủ thứ ba, Viktor F. Yanukovich, cựu Thủ tướng đứng đầu đảng đối lập ủng hộ việc thiết lập quan hệ chặt chẽ hơn với Nga, cũng đang chạy đua giành chức Tổng thống.

Hôm thứ 6 tuần trước (27/2), ông Yushchenko và bà Tymoshenko tổ chức một cuộc họp công khai nhằm chứng tỏ rằng họ đang hợp tác với nhau. Ông Yushchenko cho biết ông muốn “thể hiện rằng tất cả các bên đều sẵn sàng nhận trách nhiệm chính trị đối với những quyết định không hề dễ dàng hiện nay”.

Tuy vậy, hai bên đều không tuyên bố thêm giải pháp chống khủng hoảng nào.

Khắp Kiev, các biểu hiện căng thẳng vẫn leo thang.

Hôm thứ 5 tuần trước (26/2), hàng trăm người lái xe tải đe dọa phong tỏa các con phố nếu chính phủ không giúp họ giải quyết nợ nần. Theo họ, tình trạng nợ nần một phần do sự sụt giá của đồng nội tệ Ukraine gây ra.

Hôm thứ 6 (27/2), họ giải tán sau khi chính phủ tuyên bố sẽ cố gắng đáp ứng đòi hỏi, nhưng cũng đe dọa sẽ quay trở lại nếu vấn đề không được giải quyết.

Anh Viktor V. Zarichnyuk, tài xế, 26 tuổi, thành viên đoàn biểu tình trong suốt 12 ngày, cho biết: “Chính phủ là nguyên nhân của tất cả. Chúng tôi muốn chính phủ và ngân hàng trung ương cam kết rằng tiền viện trợ của IMF sẽ đến tay những người lao động bình thường”.



Người dân chờ rút tiền ngoài cửa ngân hàng Rodovid ở Kiev hôm thứ  6. (Ảnh: NYT)

Sáng thứ 6, nhiều người tụ họp trước một chi nhánh của ngân hàng Rodovid. Ngân hàng đang trên đà sụp đổ này chỉ cho phép rút 35 USD/ngày. Vì vậy, mọi người lũ lượt kéo tới trong tâm trạng căng thẳng vì lo ngại cho số phận khoản tiền tiết kiệm củamình.

Alevtina A. Antonyuk, kỹ sư, 58 tuổi, cho biết: “Hôm nào chúng tôi cũng đến đây, xếp hàng trong trời lạnh. Ngân hàng này chẳng còn gì ngoài một lũ ăn cắp”.

Dmitri I. Havrilkiv, người vận hành cần trục về hưu, 78 tuổi, hô lớn: “Chính phủ phải được thay thế. Họ không thể giải quyết được tình trạng này”.

Ánh Hồng
theo NYT