Sau hàng loạt những cam kết tránh dựng hàng rào thương mại của các nhà lãnh đạo trên thế giới, chủ nghĩa bảo hộ vẫn lan rộng, gây ra các vụ xung đột thương mại và cản trở các nỗ lực giải quyết cuộc suy thoái kinh tế toàn cầu.

Từ trận chiến với Trung Quốc về thuế quan đánh vào hàng hóa thải nhiều carbon tới vụ xích mích về việc xe tải Mexico chạy trên đường phố Mỹ, các hàng rào thương mại đang được dựng lên trên toàn thế giới. Theo các chuyên gia, xu hướng này sẽ tiếp diễn dưới sức ép của suy thoái.

Sự dấy lên của chủ nghĩa bảo hộ đang phủ bóng đen xuống hội nghị thượng đỉnh G20 sẽ diễn ra tại London vào ngày 2/4. Trong cuộc họp mới nhất ở Washington hồi tháng 12/2008, cựu TT Mỹ George W. Bush thuyết phục các thành viên G20 cam kết bảo vệ thương mại tự do cho dù kinh tế khó khăn và việc làm bị cắt giảm.

Daniel M. Price, một quan chức của chính quyền Bush, cho rằng: “Tuyên bố của G20 đã bị vi phạm ngay khi vừa được đưa ra… Thay vì chỉ nói về tự do hóa thương mại, các quốc gia cần có hành động để chứng tỏ lời nói của mình”.

Bỏ lửng lời cam kết không dựng hàng rào thương mại mới trong 12 tháng, nhiều nước đã tăng thuế nhập khẩu hoặc thông qua các biện pháp kích thích trong đó có việc trợ giá, gây ảnh hưởng xấu tới ngoại thương. Trong báo cáo của Ngân hàng Thế giới (WB) công bố tuần trước, 17 thành viên G20 đã áp dụng 47 biện pháp nhằm hạn chế ngoại thương.

Nga tăng thuế quan với ô tô cũ nhập khẩu. Trung Quốc thắt chặt các tiêu chuẩn thực phẩm nhập khẩu và cấm thịt lợn Ireland. Ấn Độ cấm đồ chơi Trung Quốc. Argentina thắt chặt yêu cầu cấp phép đối với phụ tùng ô tô,  hàng dệt may và đồ da. Hơn 10 nước, từ Mỹ tới Úc, đang bảo hộ các nhà sản xuất và nhà buôn ô tô.

Ví dụ tiêu biểu nhất cho chính sách bảo hộ là điều khoản “Mua hàng Mỹ” (Buy America) trong gói kích thích kinh tế Mỹ nhằm đảm bảo rằng chỉ các nhà sản xuất Mỹ mới được hưởng lợi từ dự án chi tiêu công.

Sức ép cũng tích tụ ở những lĩnh vực khác. Tuần trước, Bộ trưởng Năng lượng Steven Chu cho biết ông ủng hộ thuế quan đánh vào hàng Trung Quốc nếu Trung Quốc không cam kết cắt giảm khí thải gây hiệu ứng nhà kính. “Kinh tế xanh” có thể là chiến trường thương mại mới.

TT Obama đã ký điều luật chi 40 tỷ USD, chấm dứt chương trình cho phép xe tải Mexico được chở hàng đường dài trên đất Mỹ. Mexico trả đũa bằng cách áp thuế nhập khẩu đối với 2,4 tỷ USD hàng hóa Mỹ, từ bút chì tới giấy vệ sinh. Thuế quan Mexico ảnh hưởng tới 90 loại sản phẩm từ 40 bang, chiếm chưa đầy 2% kim ngạch xuất khẩu của Mỹ. Vụ bất đồng này khởi nguồn từ Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ (NAFTA), theo đó Mexico, Canada và Mỹ được sử dụng đường cao tốc của nhau để vận chuyển hàng hóa cho tới năm 2000.

Theo WB, kể cả khi không có chủ nghĩa bảo hộ, cuộc suy thoái toàn cầu cũng sẽ khiến thương mại quốc tế sụt giảm mạnh nhất trong vòng 80 năm. WB cho biết hệ quả của các hàng rào thương mại mới tuy khó lượng hóa nhưng có thể lầm trầm trọng thêm sự sụt giảm này. Richard Newfarmer, Đại diện đặc biệt của WB tại WTO, cho rằng “xu thế này rất dễ vượt khỏi tầm kiểm soát và gây ra các cuộc chiến thương mại có sức tàn phá khủng khiếp”.

Chủ tịch WB Robert B. Zoellick cảnh báo rằng 2009 có thể sẽ là một năm “nguy hiểm” do các nhà lãnh đạo phải đối mặt với việc phần dân số dễ bị tổn thương về mặt kinh tế tăng cường kêu gọi chính phủ bảo hộ. Ông đề nghị WTO giám sát và công bố các hành động bảo hộ. Tuy nhiên, không phải tất cả các biện pháp bảo hộ đều vi phạm nguyên tắc của WTO.

Kế hoạch kích thích mà Mỹ đang thúc đẩy châu Âu thực hiện cũng có thể cản trở ngoại thương. Tháng 11/2008, G20 nhất trí “kiềm chế việc dựng rào cản thương mại và đầu tư mới về hàng hóa và dịch vụ”, bất kể các biện pháp được thực hiện có tuân thủ các luật về thương mại hay không. Ông Price, quan chức của chính quyền Bush, cho rằng các nhà lãnh đạo nên đẩy mạnh cam kết này tại Hội nghị G20 vào tháng 4 tới. Ông cũng đề nghị WTO nghiên cứu tác động của các chương trình kích thích đối với thương mại.

Ông Price còn đề nghị các nhà lãnh đạo gỡ bỏ thuế quan và các rào cản khác đối với sản phẩm sạch. Cho tới nay, các cuộc tranh luận về khí hậu đã làm nổi lên các vấn đề gây bất đồng như liệu các quốc gia có nên áp thuế xuất khẩu các sản phẩm thải nhiều carbon hay không. Các quan chức Trung Quốc cho biết họ sẽ coi những hành động như vậy là vi phạm thỏa thuận của WTO.

Trevor Houser, chuyên gia năng lượng và khí hậu của Viện Kinh tế quốc tế Peterson ở Washington, nhận định: “Nhiều người đang lo ngại rằng chủ nghĩa bảo hộ Mỹ sẽ núp bóng bảo vệ môi trường”.

Một số chuyên gia cho rằng không nền cường điệu mối liên hệ giữa khủng hoảng kinh tế và chủ nghĩa bảo hộ. Lori Wallach, Giám đốc Phòng Thương mại toàn cầu của Public Citizen, một tổ chức bảo vệ người tiêu dùng, nhấn mạnh rằng nhiều nước vẫn không hề tăng thuế quan lên mức cao nhất mà luật thương mại cho phép.

Với rất nhiều vấn đề khác thuộc chương trình nghị sự của G20 ở London, không rõ G20 sẽ dành bao nhiêu thời gian cho các vấn đề thương mại. Ông Price biểu lộ sự thất vọng khi trong cuộc họp trù bị của các bộ trưởng tài chính diễn ra ở Anh tuần trước, G20 không đưa ra tuyên bố nào về việc bảo vệ thương mại tự do.

Cho tới nay, nhiều nhà kinh tế vẫn ca ngợi TT Obama vì những nỗ lực kiềm chế chủ nghĩa bảo hộ. Nhưng một khi các chương trình kích thích kinh tế bắt đầu có hiệu lực, người tiêu dùng sẽ mua nhiều hàng nhập khẩu hơn, làm dấy lên tinh thần chống thương mại.

Theo Kenneth S. Rogoff, Giáo sư Kinh tế tại Đại học Harvard, “Mỹ đang phải đối mặt với nguy cơ xa rời thương mại tự do. Hai năm tới sẽ là hiểm họa của thương mại tự do”.

Hải Yến
theo NYT