Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng, ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan, vậy ý thức bắt đầu từ đâu? Bắt đầu từ việc học tập, giáo dục của gia đình và cả của xã hội, việc chăm lo sức khỏe, rèn luyện, trao dồi tri thức, cho đến thực hiện các hành vi của mình theo đúng chuẩn mực đạo đức xã hội, rồi từ đó thực thi nghĩa vụ và trách nhiệm đối với xã hội một cách tự nguyện. Chẳng hạn như đi bộ trên đường phải tự giác đi vào bên phải khi trên đường không có bóng một chiếc xe ô tô nào qua lại. Muốn có một cộng đồng tồn tại để làm chỗ dựa tinh thần cho mình thì việc đóng hội phí một cách tự giác đó là điều cần phải làm, dù rằng khi bàn đến công tác hội còn nhiều vấn đề phải góp ý, phải bàn luận cho đúng với mục đích tôn chỉ của Hội và tổ chức hội phải lãm rõ nghĩa vụ quyền lợi của mỗi hội viên. Từ những việc tưởng chừng là đơn giản như vậy nhưng đã góp phần xây dựng được Ý thức trách nhiệm xã hội, ý thức xây dựng một cộng đồng.

Ảnh kỷ niệm một năm thành lập báo Doanh nghiệp Odessa

Dù muốn hay không muốn, đã là công dân thì cần phát huy Ý thức trách nhiệm xã hội để xây dựng những cái tốt và mang lại lợi ích cho tập thể, để tạo nên cái tốt chung cho cả cộng đồng và đó cũng là chăm lo cho cái tốt riêng. Cũng theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng thì cái chung thông qua cái riêng để thể hiện. Trách nhiệm đối với xã hội xuất phát từ ý thức và lương tâm mà mỗi công dân chúng ta cần phải có. Ý thức từ những việc nhỏ nhặt như giúp đỡ những người nghèo, tham gia vào các hoạt động từ thiện, tham gia sinh hoạt cộng đồng, dám xả thân vì tập thể, gương mẫu trước quần chúng, từ đó sẽ tạo ra vô vàn giá trị tốt đẹp từ vật chất cho đến tinh thần để hình thành nên một xã hội tốt đẹp và văn minh. Chẳng hạn nhường chỗ cho người tàn tật, nhất là sống ở bên Tây đi đâu làm gì đều phải xếp hàng theo thứ tự, ai đến trước mua trước, sau mỗi cử chỉ thì người Tây họ bao giờ cũng có lời cảm ơn, người được cảm ơn bao giờ cũng đáp trả lời lại là “Không có gì” khi người nhận được lời cảm ơn chân thành, hoặc lời “không giám, không có gì?” (Của Tây) đem lại niềm vui trong đời sống tinh thần, hoặc một ví dụ khác rộng hơn khi cả thế giới không còn ai xả rác ra đường thì chúng ta sẽ không phải tốn hàng bao nhiêu tiền của cho việc quét dọn đường phố và thanh lọc các dòng sông. Hay khi ai cũng có ý thức chấp hành tốt luật pháp thì nhà nước sẽ không phải tốn nhiều chi phí cho việc tổ chức bộ máy công an, nhà tù, tòa án, viện kiểm sát, để ngăn chặn các hành vi tiêu cực đến xã hội. Ngoài ra ý thức trách nhiệm giúp cho ta có tính kỷ luật và tự giác trong đời sống hàng ngày.

Ông Nguyễn Văn Chấn

Như thế, giá trị lợi ích mà chúng ta nhận được từ việc ý thức trách nhiệm xã hội là vô cùng to lớn. Tạo ra cơ sở vật chất để củng cố cho nền kinh tế, nhờ đó mà nhà nước có điều kiện chăm lo an sinh xã hội, các giá trị nhân văn trong cách cư xử giữa người với người…

Tuy nhiên, chưa hẳn ai sống trong xã hội cũng đã nhận thức được đầy đủ nghĩa vụ của mình đối với xã hội. Hiện nay chưa có cuộc khảo sát cũng như không có một số liệu nào nói về ý thức trách nhiệm xã hội của người dân ở mức độ nào. Nhưng nếu nhìn vào thực tế những gì đang diễn ra hàng ngày làm thước đo cho ý thức ấy thì câu trả lời sẽ là “chưa cao’ xã hội đang trên đà phát triển nhưng xu thế “Vô Cảm” bày đàn chạy theo lợi nhuận, lợi ích nhóm, bè cánh cục bộ bất chấp dự luận và nguy hiểm hơn trong đó có hẳn một bộ phận người họ cho rằng việc kiếm tiền đối với họ phải bằng mọi giá. Cuộc sống càng bon chen thì không thiếu gì những kẻ ăn không ngồi rồi, tìm cách tranh công đổ lỗi, người làm thì không được hưởng, kẻ ăn theo nói leo thì chỗm chuệ ngồi trên ngai vàng và công sức và mồ hôi nước mắt của người khác. Nổi bật những năm gần đây, có những địa phương đã nổi lên những cán bộ vô cảm thiếu trách nhiệm, đàn áp dân chúng dẫn đến những bức xúc của người dân, như vụ việc của Đoàn Văn Vươn ở Tiên Lãng – Hải Phòng, người dân họ phải chế súng để tự vệ, cuối cùng dẫn đến những điều đáng tiếc xảy ra sau lần cưỡng chế đất đai, 4 công an và 2 đồng chí bộ đội bị thương, do gia đình ông Vươn nổi lên chống lại chính quyền gây xôn sao dư luận trong nước.

Nhiều vụ án oan sai làm người dân phải chịu cảnh oan trái, tù đầy nhiều năm. Ngoài trình độ non kém về nghiệp vụ điều tra, cơ quan chức năng còn ép cung, dựng chuyện chụp mũ để đẩy người dân vào tù, đến vừa rồi tòa án tối cao mới minh oan cho ông Nguyện Thanh Chấn ở Bắc Giang và ông Chấn đã bị tù oan 10 năm nay được minh oan và được bồi hoàn 7,2 tỷ đồng bằng ngân sách nhà nước cũng đang lùm xùm ở xã hội Việt Nam.

Vợ chồng nghệ sỹ Anh Dũng

Tiếp đó cũng gần đây nghệ sỹ ưu tú Anh Dũng vợ là diễn viên điện ảnh Phương Thanh khi vợ anh chết chưa được ít lâu, thì Anh Dũng cũng đổ bệnh mà chết theo vợ, ngoài sự hẫng hụt khi người vợ mất đi thì tại cơ quan nhà hát khi anh đang làm giám đốc, mọi việc từ mấy năm trước, đang xuôi chéo mát mái thì vì anh không có bằng đại học phải nhường chức giảm đốc cho người khác rồi nhiều điều oan trái đến với anh, bạn bè xa lánh, đồng nghiệp thì quay mặt, công việc thì mất, đến khi vợ chết và anh cũng đã đổ bệnh mà chết thì mọi người và anh em bạn bè mới nói ra những điều oan trái, giá như lúc ấy xã hội không vô cảm, bạn bè gần gũi động viên phải chăng Anh Dũng cũng sẽ có chỗ dựa tinh thần nào đó, nhưng âu cũng là số phận, khi xã hội lên tiếng thì anh cũng đã chết theo vợ mất rồi.

Nguy hiểm hơn, với những hiện trạng đó nó lại trở thành một thứ “văn hoá bình thường”, và hơn lúc nào hết xã hội chúng ta lại bị thử thách như bây giờ!

Ông Đoàn Văn Vươn tại cơ quan công an

Tuy nhiên, cho dù ý thức trách nhiệm thấp, nhưng chúng ta vẫn không mất đi niềm tin, đó là nhờ trong cộng đồng vẫn duy trì những giá trị đạo đức cổ truyền như “thương người như thể thương thân”, “lá lành đùm lá rách” hay “nghèo cho sạch rách cho thơm” . Cũng nhờ các giá trị truyền thống đó mà chúng ta vẫn thường bắt gặp các hành động xả thân vì người khác, tương thân tương ái trong lúc hoạn nạn.

Với các hành động “tự làm gương” đó đã làm cho nhiều người trong chúng ta phải suy nghĩ mà tự giác kiềm chế những hành vi xấu của mình, mà điều chỉnh các hành vi của mình cho phù hợp với lợi ích của cộng đồng xã hội.

Nguyên nhân của sự thiếu ý thức trách nhiệm xã hội và thói vô cảm là do đâu? đến ngày nay khiến người dân trở nên thụ động và thờ ơ vô cảm với xã hội. Trong đó gia đình, gia đình là tế bào của xã hội, bộ mặt của xã hội cũng xuất phát từ trong gia đình mà ra.

Ngày nay một thực trạng khá phổ biến ở các gia đình khá giả là ông bố bà mẹ đặt biệt quan tâm “tài năng” cho các con của mình khi còn rất bé. Các bé được chú trọng đào tài năng để chí ít nếu không trở thành “hiện tượng” thì cũng phải cho bằng người ta mà quên đi giáo dục ý thức chia sẻ với cộng đồng. Trong khi đó, những đứa trẻ trong những gia đình khó khăn thì phải bươn trải cho cuộc sống hàng ngày. Bản thân của mình còn không được đầy đủ thì lấy gì mà nghĩ cho người khác. Mà nếu sau này chúng thành danh đó cũng là nhờ những công lao của cha mẹ, nên chúng có chỉ “trả ơn” cho gia đình hơn là “báo đáp” xã hội cũng là điều dễ hiểu nên “ăn cơm nhà, thổi tù và hàng tổng” là câu nói thể hiện yếu tố này.

Một bản năng tự nhiên của con người chúng ta là luôn chăm lo cho bản thân của mình trước đã. Khi làm bất cứ việc gì thì luôn tự hỏi “tôi sẽ được gì”. Câu nói “hãy cho đi rồi bạn sẽ được nhận”, nhưng không hẳn ai cũng biết những giá trị mà họ nhận được là gì, cho nên các hoạt động thể hiện tinh thần cống hiến cho cộng đồng thường không được ủng hộ và phát huy rộng rãi.

Qua đó cho chúng ta thấy cá nhân chưa thể hiện được vai trò của người công dân trong xã hội, gia đình chưa thể hiện hết nhiệm vụ giáo dục của mình, và môi trường xã hội chưa tốt để vun bón cho ý thức xã hội đó.

Trở lại với quan điểm của duy vật biện chứng thì Chủ nghĩa duy vật biện chứng đã chỉ ra rằng: nguyên nhân nào, thì kết quả đó!, một xã hội mà tình trạng vô cảm phố biến thì sẽ đẩy con người vào đường cùng của xã hội, cũng chính vì tính vô cảm mới dẫn đến xã hội sẽ chạy theo lợi ích nhóm, bầy đàn, vô nguyên tắc, bất chấp mọi luân thường đạo lý, vô ơn, lừa thầy phản bạn, thích nịnh nọt, tung hô lẫn nhau.

Tính Vô cảm chính là ở chỗ thờ ở của xã hội với tất cả các hiện tượng xã hội thì sẽ đẩy xã hội đó đến cùng cực, Vô cảm là không giám bảo vệ lẽ phải, không dám nói tiếng nói trung thực, không biết phân sử và nhìn nhận  xã hội một cách công bằng, không dám giúp đỡ người hoạn nạn thì làm sao xã hội có kỷ cương tốt đẹp. Xã hội rộng thì ảnh hưởng rộng, trong một cộng đồng nhỏ mà tính vô cảm được lan truyền thì tác hại của nó dù lớn hay nhỏ đều có ảnh hưởng như nhau về bản chất. Còn chúng chỉ khác nhau ở chỗ qui mô lớn hay nhỏ mà thôi!

Bệnh vô cảm là con người chạy theo đồng tiền, chạy theo vật chất mà quên đi giá trị của đời sống tinh thần. Coi đồng tiền cao hơn giá trị con người. Bệnh vô cảm không chỉ xuất hiện ở kẻ xấu mà còn cả ở người tốt. Vì người tốt im lặng trước cái xấu, để cái xấu nhởn nhơ ngoài vòng pháp luật.

Vậy vô cảm là gì?  Vô cảm là những người có trái tim lạnh giá, không xúc động, sống ích kỷ, lạnh lùng cho sự an toàn của bản thân mình là trên hết. Họ thờ ơ, làm ngơ trước những điều xấu xa, hoặc nỗi bất hạnh, không may của những người sống xung quanh mình.

Bác Hồ kính yêu của chúng ta thường dạy cán bộ phải có một cái đầu lạnh, trái tim nóng và bàn tay sạch, đằng này vì đồng tiền mà đã làm cho họ vô cảm gây lên những hệ lụy cho xã hội thật khôn lường.

Vô cảm là vô tình “không biết yêu”, có yêu thì chỉ yêu bản thân mình, gia đình mình một cách ích kỷ, không biết ghét, không biết thương, không biết giận, dường như người vô cảm đi ngược lại những tình cảm đáng trân trọng của một con người, ngày càng vô tình, càng thờ ơ với mọi sự xung quanh. Đó chính là căn bệnh nan y đang hoành hành rộng lớn không những chỉ dừng lại ở một cá nhân, mà đang len lỏi vào mọi tầng lớp xã hội và cả trong cộng đồng nhỏ của chúng ta.

Vô cảm là: Nhìn thấy cái xấu, cái ác mà không thấy bất bình, không căm tức, không phẫn nộ. Nhìn thấy cái đẹp mà không ngưỡng mộ, không say mê, không thích thú. Thấy cảnh tượng bi thương lại thờ ơ, không động lòng chua xót, không rung động tâm can. Nhìn thấy oan sai thì lảng chánh. Vậy đó còn là con người nữa hay không?

Vũ Đức Trường

»Cùng chủ đề