Khủng hoảng kinh tế, dầu rớt giá làm đình trệ những dự án lớn của chính quyền Nga. Nhưng có triển vọng cải thiện quan hệ với Mỹ, Tây Âu.

Nước Nga trong năm 2008 có không ít giấc mộng đẹp. Cuộc cải cách bắt đầu thăng hoa với một tổng thống trẻ tuổi, gương mặt hiện đại của nước Nga. Chính quyền cặp đôi đề ra những dự án lớn nhằm hiện đại hóa nước Nga, chấn hưng công nghiệp, nâng cao phúc lợi xã hội, khắc phục các nhược điểm của hệ thống, trong đó có hệ thống hành chính, luật pháp, phát động chiến dịch chống tham nhũng, hiện đại hóa lực lượng vũ trang… Bên ngoài, nỗ lực nhằm khôi phục lại vị thế nước Nga trên trường quốc tế. Cuộc chiến tranh 5 ngày Nam Kavkaz tuy gây nhiều tranh cãi, phương Tây và các nước láng giềng e ngại nước Nga hơn nhưng cũng lắng nghe nước Nga hơn.

2010, dự trữ ngoại tệ sẽ cạn kiệt

Kế hoạch cải cách và chấn hưng kinh tế chỉ vừa bắt đầu triển khai thì cuộc khủng hoảng tài chính thế giới nổ ra, làm đổ vỡ thị trường chứng khoán Nga, kéo theo phá sản nhiều ngân hàng. Giá dầu từ hơn 100 USD/thùng rớt xuống dưới 50 USD. Đất nước ở bên bờ khủng hoảng.

Trả lời truyền hình tối ngày 7/2 vừa rồi, Phó Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Tài chính Nga Aleksey Kudrin nhận định, 2009 là năm khó khăn nhất đối với Nga kể từ sau thời kỳ phục hồi dưới chính quyền Putin nhờ giá dầu cao kéo dài. Aleksey Kudrin thừa nhận, khi quyết định thành lập Quỹ dự phòng liên bang, ban lãnh đạo Nga đã không lường được mức độ khủng hoảng kinh tế lại trầm trọng như hiện nay. Tháng 8/2008, nguồn dự trữ của Nga đạt mức cao, gồm 150 tỷ USD Quỹ dự phòng và 590 tỷ USD dự trữ ngoại tệ. Nhưng đến tháng 1/2009 chỉ còn lại 388 tỷ USD. Nga đã mất không 200 tỷ USD cho việc cứu đồng rúp mất giá quá nhanh. Thâm hụt ngân sách quốc gia và các khoản phúc lợi xã hội đã cam kết sẽ tốn 225 tỷ USD, cộng với 40 tỷ USD cam kết giải cứu hệ thống ngân hàng, ngân sách chống đỡ khủng hoảng chỉ còn 120 tỷ USD.

Nước Nga sẽ cạn kiệt ngoại tệ nếu cuộc khủng hoảng tài chính kéo dài sang năm 2010 và giá dầu không trở lại mức trước khủng hoảng. Đó là theo dự báo của Thomas Mirow, Chủ tịch Ngân hàng tái thiết và phát triển châu Âu.

Giới phân tích Nga cho rằng, kinh tế Nga bây giờ còn không bằng thời Xô Viết. Năm 1988, tỷ lệ dầu khí và điện trong kim ngạch xuất khẩu của Liên Xô là 42,1%, nhưng năm 2008 là 65,9%. Liên Xô lúc trước còn xuất khẩu máy móc, phương tiện vận tải, sản phẩm hóa chất, hàng hóa công nghiệp. Các ngành công nghiệp chế tạo chủ lực đó ngày nay đã mai một, không cho phép xuất khẩu được nhiều sản phẩm giá trị gia tăng.

Tập đoàn năng lượng Gazprom từng đóng góp lớn cho ngân khố, nay như một quả bóng sắp vỡ. Từ năm 2004 đến 2008,  theo báo Moskovsky Komsomolets, chi phí hoạt động của Gazprom tăng gấp 3 lần, nợ tăng 4 lần, trong khi sản lượng hàng năm chỉ tăng 1,35%.

Còn may là các ngành công nghiệp quốc phòng đã gỡ gạc được thành tựu ấn tượng trong năm 2008, khi thế giới đột nhiên “nóng” lên với các đơn đặt hàng mua sắm vũ khí Nga, từ chiến đấu cơ Sukhoi, hệ thống phòng không, máy bay trực thăng, xe tăng chủ lực, xe thiết giáp chở quân, đến tàu ngầm. Doanh số đạt mức kỷ lục trong thời kỳ hậu Xô Viết, theo Vedomosti, lên tới 8,35 ngàn tỷ USD, tăng 10% so với năm 2007 và gấp đôi năm 2000. Nhưng khủng hoảng kinh tế buộc các nước sắp tới thít chặt “hầu bao”. Tổng thống Medvedev yêu cầu ngành xuất khẩu vũ khí “chăm chút khách hàng hơn” và tìm kiếm thị trường mới.

Cứu trợ kinh tế, tài chính có vẻ chưa đạt yêu cầu

Nhiều dấu hiệu cho thấy các biện pháp giải cứu nền kinh tế mà chính phủ Nga thực hiện mấy tháng qua chưa đạt yêu cầu. Với quy mô nền kinh tế Nga và dân số không quá lớn, có 740 tỷ USD trước khủng hoảng là một khoản tiền khá lớn, đủ để khắc phục hậu quả nếu thực hiện đúng và kịp thời các giải pháp cứu trợ. Nhưng việc cố cứu đồng rúp không thành công có thể trở thành tai họa cho nền kinh tế. Nhiều ngân hàng nhận cứu trợ bằng tiền rúp rồi đổi ra ngoại tệ để gửi vào các nhà băng nước ngoài.

Ngày 11/1, tại cuộc gặp các lãnh đạo doanh nghiệp Nga, Tổng thống Medvedev bày tỏ một cách nhẹ nhàng sự không hài lòng của mình, rằng cách thức chính phủ giải quyết khủng hoảng “chưa đạt yêu cầu”. Rất nhiều biện pháp triển khai chậm chạp một cách không đáng có. Chỉ 30% biện pháp đưa ra hồi tháng 10 năm ngoái được thực hiện.

Trong cuộc trả lòi phỏng vấn truyền hình tuần trước, ông Medvedev đề cập đến quan hệ giữa ông với Thủ tướng, nói rằng “quan hệ giữa chúng tôi vẫn tốt và thân thiện, nhưng điều đó không có nghĩa là tổng thống phải làm như không hề hay biết gì về các vấn đề tồn tại của đất nước. Vì vậy, trong các cuộc họp chính phủ và các bộ trưởng, tôi đã lưu ý họ về tình trạng kém hiệu quả, một điều tôi cho hoàn toàn không bình thường”.

Vai trò chính của thủ tướng là điều hành nền kinh tế. Công chúng bày tỏ bất mãn trước cuộc suy thoái tồi tệ nhất trong thập kỷ qua, kết thúc thời kỳ bùng phát kinh tế dựa vào giá dầu tăng cao. Biểu tình diễn ra nhiều nơi trên nước Nga; thủ tướng trở thành mục tiêu phản đối. Chính phủ Putin muốn xiết chặt kiếm soát báo chí, ban hành đạo luật trấn áp mọi sự chống đối. Tổng thống Medvedev đã bác bỏ nhiều biện pháp mà ông cho là thiếu dân chủ. Ông đã gặp cựu tổng thống Mikhail Gorbachev và người đứng đầu Báo Mới, tờ báo của cánh Gorbachev để chia buồn về việc một phóng viên và một luật sư của tờ báo này bị giết hại.

Vẫn còn quá sớm để khẳng định có mâu thuẫn hay bất đồng đáng kể giữa hai nhà lãnh đạo nước Nga. Truyền hình Nga đã chiếu cảnh hai người cùng uống trà sau buổi trượt tuyết ở Sochi bên bờ Hắc Hải. Người ta nói nhiều về mâu thuẫn giữa hai nhóm quyền lực bao quanh tổng thống và thủ tướng đã bộc lộ ra ngoài những bức tường quyền lực. Đồng thời, giới quan sát ở Moscow cho rằng người đứng đầu Điện Kremli muốn giữ một khoảng cách nhất định với người đứng đầu chính phủ được dự đoán sẽ chịu sức ép gia tăng trong thời gian tới khi tình hình kinh tế nước Nga ngày càng xấu đi. Mặt khác, trước một nhân vật đầy quyền uy như V. Putin, vị tổng thống trẻ đang hành động một cách thận trọng để tác động đến chính trường Nga theo cách có lợi cho nước Nga, cũng như việc củng cố quyền lực của mình tại Điện Kremli.

Quan hệ Mỹ-Nga có thể khởi sắc

Vào lúc nước Nga bị suy yếu nghiêm trọng sau khi Liên Xô sụp đổ, Mỹ ở thế thượng phong đã tăng sức ép đối với chính quyền Nga. Ngày nay, chính quyền Obama cũng đang phải vật lộn với tình trạng khủng hoảng kinh tế trầm trọng. Chương trình cứu trợ khổng lồ được hai viện của Quốc hội Mỹ thông qua vẫn là một canh bạc lớn. Mỹ đứng trước khả năng sa lầy ở Afghanistan. Để tập trung giải quyết những vấn đề cấp bách này, chính quyền mới của Mỹ điều chỉnh chính sách đối ngoại trên những hướng chính nhằm phục vụ cho các mục tiêu trọng tâm. Washington đánh đi những tín hiệu tích cực mong muốn cải thiện quan hệ với Nga. Tuần trước, tại Hội nghị an ninh châu Âu họp ở Munich, Phó tổng thống Joe Biden đăng đàn phát biểu, khẳng định Washington sẵn sàng “nhấn nút cài đặt lại” quan hệ với Moscow.

Báo Điện tín hàng ngày (Anh) dẫn các nguồn tin ngoại giao phương Tây, cho hay tháng 12 vừa rồi, tổng thống đắc cử đã phái nhà ngoại giao kỳ cựu Henry Kissinger tới Moscow gặp Tổng thống Medvedev và Thủ tướng Putin, chuyển đề nghị hai nước cùng cắt giảm 80%  kho vũ khí hạt nhân, mỗi bên chỉ giữ lại 1.000 đầu đạn hạt nhân. Ủng hộ đề xuất này của Mỹ, Ngoại trưởng Anh đã công bố văn kiện đề nghị tất cả các nước sở hữu vũ khí hạt nhân cùng cắt giảm tối đa kho vũ khí chiến lược của mình.

Nga đã phản ứng tích cực trước đề nghị của Washington. Ngoại trưởng Nga Sergey Lavrov đã điện đàm với người đồng cấp, bà Hillary Clinton. Hai ngoại trưởng nhất trí thúc đẩy quan hệ songphương, bao gồm đối thoại chiến lược, hợp tác kinh tế, giải quyết vấn đề nóng Afghanistan, cũng như các vấn đề hai bên cùng quan tâm. Hai người sẽ sớm gặp nhau để thảo luận cụ thể. Sự cải thiện quan hệ giữa hai cường quốc hạt nhân có thể tạo thuận lợi cho việc kết thúc cuộc đàm phán về Hiệp ước cắt giảm vũ khí chiến lược (START) hết hạn ngày 31/12/2009.

Tuy nhiên, giữa hai nước có một số khác biệt căn bản làm cho quan hệ không dễ “cài đặt lại”, thể hiện trong vấn đề mở rộng NATO sang phía Đông, lá chắn tên lửa Trung Âu, quan hệ với Gruzia… Cuộc đấu tranh giành giật Trung Á giữa Mỹ và Nga vẫn không hề ngừng nghỉ.

Mặc dù vậy, sự cải thiện quan hệ giữa Nga với Mỹ sẽ tác động sâu sắc theo chiều hướng thuận cho các quan hệ giữa Nga với các đối tác và đối thủ khác. Giữa thời buổi khủng hoảng này, tuy Nga vẫn nói cứng về việc tăng cường tiềm lực quốc phòng, nhưng hòa hoãn được với Mỹ sẽ cho phép Nga tập trung ngân sách, tài lực để giải quyết cuộc khủng hoảng cấp bách trong nước. Tổng thống Medvedev đã yêu cầu các quan chức chính phủ chấm dứt các chi tiêu và những chuyến đi xa xỉ. Chính phủ đề ra một số biện pháp giảm nhập khẩu hàng tiêu dùng và kích thích sử dụng hàng nội địa.

Nước Nga chưa phải đã kiệt lực. Nhân cứu trợ kinh tế tài chính hiện nay, chính quyền thực hiện được một số chương trình có tầm nhìn dài hạn và tiến hành cải cách cơ cấu, trong cái họa sẽ nảy cái phúc. Khủng hoảng chính là lúc bản lĩnh dân tộc, cái tầm của lãnh đạo và tính ưu việt của hệ thống được thể hiện rõ nhất.

Ánh Hồng
theo Tổ Quốc