Tòa nhà bằng đá cẩm thạch của Abraham Lincoln ở Washington trông cũng giống như mặt sau của một đồng xu. Nhưng con số bên trong luôn nổi lên và nằm tách ra, như một vị á thần – một nhà tiên tri, nhà phê bình và là người chữa lành các vết thương sâu thẳm trong con người.

David von Drehle/ Springfield

Ông đã mất nhiều thời gian trong đời mình để nghĩ về tiền bạc. Không phải ông tham lam, mà ngược lại, ông có những tư tưởng của một cậu bé nghèo luôn băn khoăn về sức mạnh đầy quyền lực của tiền bạc, là đòn bẩy biến những tham vọng trở thành hiện thực. Lincoln đã nói rằng: “Một hệ thống thịnh vượng sẽ tạo điều kiện cho tất cả mọi nguời, mang đến niềm hy vọng, nguồn năng lượng, sự tiến bộ và điều kiện cải thiện cho mọi người dân”.

Rõ ràng, tâm điểm của sự chú ý là quan điểm của Lincoln về tranh đua và công bằng, và sự lãnh đạo của ông trong suốt cuộc Nội chiến ở Mỹ. Trong thời điểm hiện nay, những ý tưởng kinh tế của Lincoln cũng cần được quan tâm xứng đáng. Lincoln là người tiên phong trong việc giải quyết các vấn đề phát triển kinh tế và ngân hàng. Ông đã tiên đoán được cả vấn đề nhức nhối ngày nay: sự suy giảm kinh tế có thể khiến một nghị sĩ trẻ đấu tranh chống sự sụp đổ của ngân hàng và ủng hộ cho những chi tiêu công của Chính phủ.

Lincoln chắc có thể rất ngạc nhiên khi thấy quy mô mà nền kinh tế Mỹ đã đạt được và vượt quá tầm nhìn của ông với tư cách là một nhà kinh tế. Trước những nhà triệu phú và tỷ phú, ông từng nhún vai và nói rằng, “Tôi không tin có một đạo luật có thể cản trở người ta làm giàu; nó sẽ phản tác dụng”.


Một cơ hội công bằng



Tư tưởng của Lincoln về đồng tiền cũng rất phù hợp với hiện tại bởi ông đã gợi lại cho chúng ta những mặt tốt nhất của nền kinh tế Mỹ – không chỉ làm thế nào để tồn tại qua cơn khủng hoảng mà còn là tại sao nó tác động đến chúng ta. Sự phức tạp của thị trường hiện tại có thể khiến ông sửng sốt. Lincoln sống qua thời điểm hai cuộc khủng hoảng kinh tế lớn và ông đã học được những bài học vô giá.

Ông đã nhìn thấy trước được một nhà tư bản cạnh tranh, phóng khoáng, một đất nước đầy năng động cùng gắn chặt với nhau bởi sự thông tin và giao thông nhanh chóng. Ông đã tin tưởng vào vai trò dẫn dắt của Chính phủ trong việc xây dựng cơ sở hạ tầng cho kinh tế phát triển. Nhưng nguyên tắc dẫn đường đối với tất cả những điều đó là “cơ hội công bằng” – là quyền mà công dân thấp kém nhất cũng có thể phát triển.

Quyền phát triển



Công việc của Lincoln phần lớn rơi vào quên lãng hơn một thế kỷ đầu sau khi ông qua đời, cho đến khi Gabor Boritt, một học giả về Lincoln tại Đại học Gettyburg xuất hiện. Boritt sớm lĩnh hội những học thuyết kinh tế của Lincoln, mà sau này ông còn đặt tên cho đó là “quyền phát triển”.

Cuốn sách đầu tiên của Boritt là Lincoln và nền kinh tế của giấc mơ Mỹ, xuất bản vào năm 1978 và được xem là một trong những công trình quan trọng nhất về vị Tổng thống thứ 16 này. Lincoln trong cuốn sách này là một người đàn ông hư cấu. Vào những năm tuổi 20, là một thành viên của Ủy ban tài chính lập pháp, Lincoln đã trở thành một động lực thúc đẩy trong sự phát triển tiền công nghiệp bang Illinois.

Ở vị trí này, lần đầu tiên ông trải nghiệm qua cuộc Đại khủng hoảng kinh tế. Thị trường tài chính Mỹ đóng băng, nợ chính phủ tăng cao, dư luận bất bình với thủ đoạn của những chủ ngân hàng và mưu đồ của các chính trị gia. Lý lẽ của Lincoln là một phần của dấu hiệu đầu tiên của Chương trình giải cứu tài sản rủi ro (TARP). Ông đã duy trì quan điểm giải cứu hệ thống kinh tế bằng cách bơm nhiều tiền hơn cho nó. Theo ông, một khi niềm tin được khôi phục thì thương mại bắt đầu hoạt động mạnh trở lại, những công trình công như đường sá, các tuyến kênh đào, mở rộng sông và đường ray xe lửa sẽ càng trở nên cần thiết hơn lúc nào hết sau thời gian đình trệ. Ông đã so sánh một cách rất bình dân giữa một nền kinh tế trì trệ với một đầu máy hơi nước và rút ra kết luận rằng “chúng ta cần động lực thúc đẩy”. Theo Lincoln, vào thời điểm động cơ chết máy, đến việc rễ đơn giản cũng trở nên cực kỳ khó khăn. Chỉ cần một cú xóc mạnh, nó sẽ lấy lại đà và “mọi việc sẽ lại trở nên tốt đẹp”.

Nhiệm kỳ Tổng thống của Lincoln đã tạo nên một cuộc biến đổi kinh tế chưa từng có trong lịch sử nước Mỹ. Lần đầu tiên, Chính phủ Liên bang đánh thuế thu nhập, thả nổi cổ phiếu ở quy mô lớn và phát hành thêm tiền tệ. Tài nguyên của đất nước là đất đai đã tạo nên đòn bẩy thúc đẩy những tiến bộ về khoa học kỹ thuật, giáo dục và xã hội.

Nhưng tất cả đều chia sẻ những dấu ấn tính cách của Lincoln về một nền tài chính sáng tạo, đầy tham vọng và tinh thần của sự tiến bộ kinh tế. Ông Boritt nói rằng: “Tôi xuất bản cuốn sách trong thời điểm đầy bi quan về nước Mỹ. Tôi muốn nhắc mọi người nhớ đến những tư tưởng mạnh mẽ của Lincoln về nước Mỹ và quyền phát triển. Hiện nay, đất nước lại rơi vào một giai đoạn khó khăn khác, và tôi tin là những quan điểm của Lincoln tương tự như vậy có thể một lần nữa được đặt vào trung tâm của sự chú ý”.

Lincoln thúc giục người ta đón lấy thách thức, nhưng không bao giờ rời bỏ mục tiêu: đó là tự do kinh tế cho mọi người dân – quyền được sống và thịnh vượng. Đối với khía cạnh mà kế hoạch đầy tranh cãi của Tổng thống Obama đưa ra nhằm khôi phục nền kinh tế, Lincoln có thể sẽ coi đó là rất cần thiết. Nhưng chỉ ở khía cạnh đó thôi.

Lê Trí
theo Times, TG&VN