Kinh tế hôm nay bởi Nguyễn Quang

Hội nghị thường niên lần thứ 39 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) tại Davos bị bao phủ bởi bóng đen ảm đạm của cuộc suy thoái kinh tế nghiêm trọng nhất từ Thế chiến II. Chính quyền Mỹ đưa ra gói kích cầu gần nghìn tỷ. EU, Nga, Trung Quốc, Nhật… Đâu đâu cũng nói đến cuộc khủng hoảng chưa có lối ra và lên tiếng cảnh báo về sự xuất hiện của chủ nghĩa bảo hộ. Kinh tế thế giới hôm nay thế nào?

“Không một ai biết chính xác phải làm gì nhưng tất cả mọi người đều biết rằng chúng ta phải làm một cái gì đó”. Nhận xét này của Martin Wolf, bình luận viên của tờ Financial Times đã phác họa thực trạng của nền kinh tế thế giới đang đắm chìm trong thất vọng, những câu hỏi chưa có lời đáp và nhiều nghịch lý.

Từ khắp mọi miền trên thế giới, cứ mỗi ngày danh mục các “đơn thuốc” lại dài thêm, nhiều biện pháp đưa ra qua nhiều tháng ở nhiều nước vẫn chưa tỏ ra hiệu nghiệm. Tổng thống Mỹ chú trọng vào việc tăng nhanh chi tiêu công. Thủ tướng Nga Putin cảnh báo về sự can thiệp quá mức của nhà nước mặc dù Chính phủ của ông đã quốc hữu hóa hàng loạt doanh nghiệp chủ chốt. Thủ tướng Trung Quốc thì quy trách nhiệm cho sự yếu kém trong quản lý hệ thống tài chính. Còn các nước vốn đang áp dụng nhiều hình thức bảo hộ thì lại lớn tiếng chống chủ nghĩa bảo hộ. Trong khi đó, Giáo hoàng Benedikt XVI lại kêu gọi các hội đoàn hãy tích cực tìm phương thuốc hữu hiệu cho văn hóa doanh nghiệp và tăng thêm tinh thần trách nhiệm… Danh sách “đơn thuốc” hầu như vô tận. Nhớ lại cuộc khủng hoảng cách đây 10 năm ở châu Á, lúc đó Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) “kê đơn” cho Hàn Quốc như sau: “Không được cứu giúp các doanh nghiệp đổ vỡ; Đừng giảm lãi suất về không; Chớ đổ nhiều tiền của để kích thích nền kinh tế”. Xem ra những lời khuyên ngày ấy, nay không còn phù hợp.


Nhận diện năm 2009

Hai vấn đề được thảo luận nhiều nhất tại Davos lần này là suy thoái kinh tế lan rộng và sự trở lại của chủ nghĩa bảo hộ. Về viễn cảnh nền kinh tế toàn cầu, nhiều đại biểu cùng chung nhận định: Kinh tế toàn cầu vẫn tiếp tục khó khăn trong năm 2009 hay chỉ phục hồi yếu ớt vào cuối năm. Một cuộc thăm dò các giám đốc doanh nghiệp tham dự Hội nghị cho thấy phải mất tới ba năm, kinh tế thế giới mới có thể hồi phục.

Cùng với đó, IMF đưa ra dự báo kinh tế toàn cầu chỉ tăng trưởng 0,5% trong năm 2009, tỷ lệ thấp nhất trong 60 năm qua. Các nền kinh tế phát triển như Nhật, Mỹ và Anh đều rơi vào suy thoái. Các nền kinh tế mới nổi và đang phát triển – từng được hy vọng vẫn duy trì được động lực phát triển và giúp bù đắp sự suy thoái ở các nước phát triển – cũng tăng trưởng chậm lại, chỉ còn 3,25% trong năm 2009 thay vì 6,25% như năm 2008. Trung Quốc và các nền kinh tế châu Á khác đang phải vật lộn với nhu cầu của các thị trường xuất khẩu chủ chốt suy giảm nghiêm trọng.

Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) cho biết sẽ mất khoảng 51 triệu việc làm trên toàn thế giới trong năm nay do khủng hoảng kinh tế toàn cầu. Những đại diện từ các nền kinh tế mới nổi và đang phát triển đặc biệt lo lắng về nguy cơ trở lại của chủ nghĩa bảo hộ. Họ lo ngại chủ nghĩa bảo hộ dẫn đến việc đóng cửa các thị trường phương Tây và tạo điều kiện cho các sản phẩm trợ cấp giá rẻ của các nước phát triển tấn công các thị trường mới nổi. Các đại biểu đều nhất trí rằng chỉ một hành động phối hợp đa phương mới cho phép nền kinh tế toàn cầu vượt qua khủng hoảng.

Theo Thủ tướng Đức Merkel, cuộc khủng hoảng kinh tế hiện nay cho thấy thế giới cần phối hợp tốt hơn thông qua một cơ quan tương tự như Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc, được gọi là Hội đồng Kinh tế Liên hiệp quốc. Bà cho biết sẽ kêu gọi một cuộc họp gồm IMF, Ngân hàng Thế giới (WB), ILO và Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) để bàn thảo về hiến chương kinh tế. Còn Chủ tịch Ngân hàng HSBC Stephen Green cho rằng: “Chúng ta phải xem lại, liệu những hoạt động của các ngân hàng và các doanh nghiệp khác đã đúng luật hay chưa và đã tuân thủ các giá trị chưa? Cần lấy lại các giá trị – đó là một trong những bài học quan trọng nhất rút ra từ cuộc khủng hoảng này”.

Theo Thủ tướng Putin, nền kinh tế toàn cầu trong tương lai phải mang tính thế giới đa cực, kể cả hệ thống tài chính và tiền tệ. Theo ông, lịch sử đang mở ra cho nước Nga một cơ hội đặc biệt, đòi hỏi Nga cấp thiết phải cơ cấu lại nền kinh tế trong nước, đồng thời hiện đại hóa lĩnh vực xã hội.


Bóng ma của chủ nghĩa bảo hộ

Không nhất trí được với nhau về cách thức đưa nền kinh tế thế giới khỏi bờ vực sụp đổ, tại Diễn đàn Davos lần này, nhiều ý kiến đã cảnh báo về sự xuất hiện của chủ nghĩa bảo hộ, cho dù đó là bảo hộ tài chính hay bảo hộ thương mại. Bảo hộ tài chính được nhận dạng qua việc các nguồn cứu trợ tài chính chỉ dành cho các ngân hàng nội địa và việc áp dụng các rào cản để hạn chế chuyển lợi nhuận đầu tư ra ngoài biên giới. Các biện pháp này làm cho luồng vốn chảy ngược từ các nước có nền kinh tế kém phát triển hơn, nơi các chính phủ không đủ sức cứu trợ các ngân hàng làm cho chúng bị cách ly với thế giới tài chính. Còn bảo hộ mậu dịch bao gồm các biện pháp nhằm cản trở hoặc cấm đoán nhập khẩu hoặc hỗ trợ sản xuất trong nước tới mức hàng ngoại không còn đủ sức để cạnh tranh. Một trong những biện pháp đó là tăng thuế quan, khống chế hạn ngạch nhập khẩu hoặc trợ cấp trực tiếp và gián tiếp cho sản xuất và xuất khẩu.

Thế giới từng chứng kiến tình cảnh tương tự từ năm 1929: từ bảo hộ mậu dịch đã chuyển thành chiến tranh thương mại. Hiện nay, việc nâng thuế suất nhập khẩu trả đũa lẫn nhau chỉ còn là vấn đề thời gian và chắc chắn sẽ làm phương hại tới mọi nhà xuất khẩu. Việc trợ cấp cho các ngành hàng xuất khẩu sẽ giữ được việc làm trong ngắn hạn nhưng nước nào cũng làm như vậy thì sẽ gây tác hại lâu dài.

Ngày nay, mặc dù đã tồn tại WTO, song hệ thống quy chế mềm dẻo của nó cho phép các thành viên cùng nhau thỏa thuận những cam kết về các biện pháp bảo hộ, nhất là đối với các sản phẩm nông nghiệp tại các nước đang phát triển. Chắc chắn rằng các chính phủ sẽ tìm mọi cách tận dụng các “khe hở” và các điều khoản còn chưa kịp cam kết để bảo vệ nền kinh tế của mình.


Ngóng nhìn nước Mỹ

Bất chấp những bài phát biểu hùng hồn của các bậc tài danh có mặt tại Davos về một thế giới mới sẽ vận hành theo phương cách như không hề có nước Mỹ, thì từ Davos cho đến các vùng xa xôi hẻo lánh của hành tinh đều nóng lòng chờ đợi nền kinh tế hùng mạnh nhất thế giới sẽ thoát hiểm ra sao.

Từ những thông tin như Chính phủ nước này đổ tới 17,4 tỉ USD cho ngành công nghiệp ôtô hoặc áp dụng chủ trương “Buy America” ( mua hàng của Mỹ) đến việc Quốc hội nước này thông qua gói cứu trợ mới… đều được mọi người sát sao theo dõi. Dường như nước Mỹ đang đi tiên phong trong chính sách bảo hộ, đó là điều khoản bắt buộc mua sắt thép Mỹ, việc hạn chế nhập khẩu hàng Trung Quốc, việc thay đổi danh mục hàng thực phẩm nhập từ EU, việc tăng thuế nhập khẩu để tạo việc làm trong nước… Nhiều người đã so sánh các biện pháp Tổng thống Obama áp dụng hiện nay tương tự các biện pháp Tổng thống Abraham Lincoln thực hiện trong thời nội chiến. Người phát ngôn của Ủy ban châu Âu về thương mại bình luận:” Chủ trương gọi là “Buy America” là một tín hiệu không thể xấu hơn được phát ra từ nước Mỹ”. Nhiều nhà kinh tế cho rằng trong tình thế hiện nay, trào lưu bảo hộ là cực kỳ nguy hiểm, nó sẽ biến cuộc suy thoái hiện thời thành cuộc khủng hoảng kinh tế nặng nề tương tự cuộc Đại khủng hoảng năm 1930.

Để khôi phục nền kinh tế của mình, lần này Mỹ không sử dụng các sức mạnh truyền thống của thị trường mà phụ thuộc vào các quyết định của FED và Tổng thống. Thắng lợi đầu tiên của Tổng thống Obama là gói kích thích kinh tế đã được cả Hạ viện và Thượng viện thông qua, được xem như là một chiến thắng lớn nhưng đầy khó khăn của ông trong những ngày đầu lãnh đạo nước Mỹ. Theo đó, gói giá trị của kế hoạch được điều chỉnh về mức 789 tỉ USD và được phê chuẩn thành luật. Kế hoạch này ngay từ đầu đã vấp phải sự phản đối quyết liệt của đảng Cộng hòa do các nghị sỹ của đảng này cho rằng “quá tốn kém”. Gói kích thích này bao gồm các điều khoản về ưu đãi thuế cho người dân và doanh nghiệp với tổng trị giá 282 tỉ USD, các điều khoản về chi tiêu chính phủ trị giá 507 tỉ USD và 150 tỉ USD để xây dựng cơ sở hạ tầng. Kế hoạch này được kỳ vọng sẽ đưa nước Mỹ thoát khỏi giai đoạn suy thoái tồi tệ nhất trong nhiều thập kỷ hiện nay. Ông Obama khẳng định, kế hoạch sẽ giúp tạo thêm 3,5 triệu việc làm cho người Mỹ và “đưa nền kinh tế của chúng ta trở lại đúng hướng”.

Cho dù có nhiều ý kiến phàn nàn về các biện pháp thiên về bảo hộ nền kinh tế nội địa của Mỹ, các nước đều hiểu rằng việc nước Mỹ thoát khỏi suy thoái sẽ giúp kinh tế thế giới sớm vượt qua khủng hoảng. Nền kinh tế như chiếc phi cơ khổng lồ đang bị trọng thương, nó không thể hạ cánh xuống các sân bay thông thường mà có khi may mắn mới đáp được xuống mặt nước.

Một số quan điểm và ý tưởng của các diễn giả tại Hội nghị Davos



Phó Thủ tướng Nguyễn Thiện Nhân, Trưởng đoàn Việt Nam:

Mỗi quốc gia hãy liên tục đổi mới, phấn đấu sử dụng một cách sáng tạo, hiệu quả mọi nguồn lực của mình và tạo dựng môi trường kinh doanh thuận lợi, công bằng cho các doanh nghiệp sẽ không chỉ đảm bảo sự phát triển bền vững của quốc gia đó mà cũng là một cách đóng góp thiết thực cho sự phát triển chung của cộng đồng quốc tế.


Pascal Lamy, Tổng Giám đốc WTO:

Một trong những nguy cơ của tình trạng kinh tế đi xuống có thể là chủ nghĩa bảo hộ và ghi nhận rằng trong những tháng gần đây, một số nước đã tăng thuế và tăng trợ cấp, mặc dù chưa đủ mức vi phạm các luật lệ của WTO. Con đường duy nhất để đảm bảo cuộc khủng hoảng không bị xấu thêm và kéo dài là cùng nhau hành động… và duy trì mở cửa buôn bán. WTO có thể yêu cầu các nhà điều chỉnh ngân hàng toàn cầu nới lỏng một số luật về tài trợ thương mại để đối phó với cuộc khủng hoảng tín dụng đã làm cho thương mại toàn cầu bị điêu đứng.


C. Lagarde, Bộ trưởng Kinh tế Pháp:

Thế giới có thể sa vào một vòng luẩn quẩn, khi các biện pháp đối phó với khủng hoảng tài chính, dưới dạng các gói cứu trợ ngân hàng và kích thích kinh tế có thể phản tác dụng, khiến cuộc khủng hoảng thêm trầm trọng. Chúng ta đối mặt với hai nguy cơ lớn: bất ổn xã hội và chủ nghĩa bảo hộ mậu dịch. Tác nhân cho các nguy cơ này là việc sử dụng tiền đóng thuế của dân và tăng trưởng kinh tế chậm lại.


H. Lutnick, Chủ tịch Cantor Fitzgerald:

Tôi phản đối việc quốc hữu hóa các ngân hàng đang gặp khó khăn. Sự can thiệp mạnh của nhà nước có thể sẽ tạo ra một vấn đề lớn khác là tình trạng mắc nợ nhà nước quá lớn. Để giúp các ngân hàng thì cần phải lành mạnh hóa các bản cáo bạch của họ.

——————————————————————————

Quan điểm, ý tưởng:


Stephen Green, Chủ tịch HSBC:

Cần phải thiết lập lại ý nghĩa của các giá trị, chúng ta không thể tiếp tục công nhận hoạt động của các ngân hàng và các doanh nghiệp khác hiện nay là hợp pháp. Cần phải xét xem các hoạt động của họ đã đúng luật chưa và đã tuân thủ các giá trị chưa. Đặt ra quy chế mới là một phần của giải pháp. Chúng ta có thể đặt ra các quy chuẩn. Tuy vậy, vẫn chưa đủ. Ở các doanh nghiệp, hàng năm, Hội đồng quản trị yêu cầu Ban giám đốc báo cáo về các giá trị của doanh nghiệp và về cách thức các giá trị được thực thi.


Philip Jennings, Tổng Thư ký Liên minh Công đoàn Quốc tế:

Để thoát khỏi khủng hoảng, cần phải giải quyết triệt để vấn đề việc làm. WEF không nên chỉ đề cập tới vấn đề của hệ thống tài chính thế giới mà cần phải quan tâm tới vấn đề việc làm. 50 triệu người sẽ bị mất việc làm trong năm 2009.


Tony Blair, cựu Thủ tướng Anh:



Cần phải khơi lại khái niệm về doanh nghiệp tự do. Hệ thống tài chính đã bị phá sản, chứ không phải là doanh nghiệp tự do. Một trong những bài học rút ra từ cuộc khủng hoảng này là quyền tự do hành động phải tính tới lợi ích của tất cả các bên chứ không chỉ là tìm kiếm lợi nhuận tối đa.


Bill Clinton, Cựu Tổng thống Mỹ:

Hãy dũng cảm và tự tin hơn nữa! Giải pháp ư? Chủ nghĩa lạc quan! Khi chúng ta ra khỏi khủng hoảng, chúng ta sẽ có một nền kinh tế mạnh hơn, lành mạnh hơn. Làm thế nào ra khỏi khủng hoảng? Vừa khó lại vừa dễ: cần phải loại bỏ khỏi các ngân hàng mọi cổ phiếu độc hại nhằm làm lành mạnh hệ thống ngân hàng và ngăn sự sụt giảm của cổ phiếu được nắm giữ bởi các nhà đầu tư. Một lời khuyên khác: Không nên tránh né. Cần phải chọn con đường ngắn nhất. Đây không phải là thời điểm để phủ nhận các vấn đề hoặc hoãn lại công cuộc cải cách. Hãy hành động với tầm nhìn dài hạn! Hãy tránh sự sợ hãi, hãy phát huy trí thông minh và tiến bước!

Lê Trí
theo TG&VN