Từ cuộc bạo động tháng tám năm 1991, Elsin bước ra là kẻ chiến thắng, và giờ đây nhiệm vụ hàng đầu của ông là làm thế nào để thoát khỏi kẻ cạnh tranh quyền lãnh đạo đất nước – Tổng Thống Mikhain Gorbachov. Nhưng Gorbachov giữ địa vị của mình trên nền tảng pháp lý, phù hợp với hiến pháp của đất nước.

 Vào đầu tháng 12 Elsin bay sang Belarusia, đến khu rừng săn bắn Belaveskaia nơi ông gặp thủ lĩnh hai nước Cộng hoà Xlavơ lớn  là Tổng thống Ucraina Leonhid Kravtruk và Tổng thống Belarusia Stanhislav Suskevich. Ngày 08 tháng 12, họ quyết định giải thể  Liên Xô và tuyên bố nước mình độc lập. Quyết định này đựoc tiếp nhận là không hợp hiến và phản dân chủ chín tháng sau cuộc hội nghị toàn quốc mà trong quá trình đó 76% công dân đã bỏ phiếu cho sự trọn vẹn của Liên bang. Kết quả là : Liên Xô một cơ cấu tập quyền cứng rắn đã tan rã thành 15 nước cộng hoà. Các chính phủ phái dân tộc chủ nghĩa và chống tư bản chủ nghĩa trong nhiều mặt đã lãnh đạo chúng.  Ví dụ : tại Gruzia cựu thành viên phái ly khai Zviat Gamxakhudia thể hiện bản chất là một kẻ độc tài theo mốt cũ, đã xua ngay cảnh sát vào các  đối thủ chính trị. Rổt cuộc đã xảy ra đảo chính, ông ta bị lật đổ và bị giết trong một vụ bắn lộn với quân chính phủ trong một làng ở vùng miền núi. Tại Ucraina một lãnh tụ cộng sản lên cầm quyền mà chủ nghĩa dân tộc cực hữu kết hợp với khước từ dứt khoát thay đổi thiết chế kinh tế và xã hội. Tại Kazastan, nước xuất khẩu ngũ cốc lớn nhất Liên Xô cũ, chính phủ đã cấm nông dân bán hoa màu ra khỏi biên giới. Khắp nới trên vương quốc Xôviết cũ xuất hiện những cột mốc biên giới mới, các nhân viên hải quan tự tư tự lợi thu thuế.Cư dân những làng lân cận và họ hàng bỗng hoá ra ở hai phía khác nhau của đường biên gíơi quốc gia.  Đối với nước Nga, các thay đổi địa lý thật là thảm hoạ. Đường biên giới của nó co lại đến như biên giới năm 1613. Bằng một nét xổ bút đã thanh lý đi 50 triệu con người xem tiếng Nga là tiếng Mẹ đẻ. Hành động này đã đưa nhà văn ly khai Aleksandr Solzenhicư tới cơn thịnh  nộ.

Tổng sản phẩm quốc dân trong tất cả các nước cộng hoà cũ đột ngột bị đi xuống. Mấy năm sau, nghị viên tự do Yavlinski nhận xét : “ Liên xô bị tiêu vong về mặt chính trị là điều không gợi chút nghi ngờ. Nhưng hoàn toàn là cần thiết phải đảm bảo thị trường tự do và thị trường tiêu thụ thống nhất. Các bộ trưỏng của Elsin đã không làm điều đó. Phương châm chủ đạo của họ là đẩy các nước cộng hoà ra xa”.

II- Cải cách của Gaiđa :

Nhà kinh tế ba mươi  ba tuổi  Igo Gaiđa trả lời các câu hỏi bằng một giọng êm và cao. Ông nói nhanh và khúc triết rõ ràng. Bôris Elsin thích ông và trao cho việc điều hành số phận của nươc Nga. “ Hệ thống kinh tế XHCN là một hệ thống rất trọn vẹn – Gaiđa giải thích – Không thể lôi ra từ nó một chi tiết nhỏ thừa, các giá cả không tự do, Uỷ ban kế hoạch hoạt động có hiệu quả, hệ thống các nghị định cứng rắn, khả năng tống giam các giám đốc không chịu chuyển thành phẩm tới nơi cần đến, cách chức lãnh đạo chính quyền địa phương  không chịu chuyển lúa mì theo đơn đặt hàng, tịch thu ngũ cốc ở nông trường không muốn nộp nó cho nhà nước. Khi ấy thì hệ thống này dù xấu hay tốt vẫn có thể hoạt động”.

Hệ thống này vào những năm 1989-1990 đã tan rã nhanh chóng. Đến mùa thu năm 1991 khi hình thnàh chính phủ thì nói chung nó đã không còn hoạt động. Trong Uỷ ban kế hoạch nhà nước người ta vẫn làm việc, những một khi đã ngừng bắt giam vì không thi hành chỉ thị thì người ta cũng ngừng thừa hành. “ Mùa đông năm 1991-1992 trong các cửa hàng vẫn rỗng tuêch. Mọi người đã dự trữ. Tôi biết cái gì đã xảy ra với sự cung ứng bánh mì – Gaiđa nói – tôi biết có bao nhiêu lúa mì dự trữ. Tình huống này giống với tình hình ở Nga năm 1918. Chỉ có hai lối thoát. Hoặc anh bắt đầu bán lúa mì nếu không đồng ý thì bị giam vào ngục”.

Chết đói và chết rét là hai bóng ma vĩ đại của trí tưởng tượng Nga. Vì thế không nên buộc tội Gaiđa vì ông ta quá hốt hoảng. “Chả còn thì giờ suy nghĩ nữa – Gaiđa nhớ lại – Mọi người bắt đầu chết vì đói ”.

Gaiđa biết : Nếu giải phóng giá trong khi chưa giải quyết lượng tiền rúp ứ đọng sẽ dẫn tới siêu lạm phát. Ngày 2.01.1992 giá của mọi thứ hàng, ngoài các mặt hàng chiến lược, đã được thả tự do và lập tức bay vọt lên trời. Giám đốc các cửa hàng điền vào bảng giá những con số không.

“Sự chữa bệnh sốc” của Gaiđa – Nói như những người thích đùa, đó là “ cú sốc đặc sệt và chẳng có sự chữa trị nào cả”. Tổng sản phẩm quốc dân của Nga năm 1992 hạ thấp 19%, còn thêm 9% vào năm 1993, còn thêm 13% vào năm 1994 và c ứ như thế suốt những năm 90.

Đến cuối thập niên này, siêu cường quốc vĩ đại đã có trạng thái của một nước bần cùng của thế giới thứ ba.

Trần Mai Tùng