bất chấp mọi thủ đoạn láu cá mà các giám đốc xí nghiệp Nga dùng đến trên nhữung cuộc đấu giá phiếu sở hữu, vẫn có một thực tế thế này : Để kiểm soát một công ty ở Nga, hoàn toàn không cần nắm số lượng cổ phiếu lớn. Các điều kiện Nga vốn như thế này : không có sự khác biệt giữa kiểm soát và sở hữu. Nếu anh kiểm soát hoạt động của Công ty , anh kiểm soát luôn nguồn tài chính của nó”

 Berezovski hiểu rất rõ điều đó. Ông ta quan tâm việc kiểm soát nguồn tiền của AVTOVAZ hơn so với việc thu gom cổ phiếu của các công ty khác trên các cuộc đấu giá phiếu sở hữu. Ông ta biết rằng, tư nhân hoá – đó không chỉ là đơn thuần mua các cổ phiếu trên thị trường . Ông nhanh chóng đưa đến hoàn thiện nghệ thuật “ tư nhân hoá khả năng tiềm tàng” – làm sao nắm được sự kiểm soát công ty, nới ông không có nhiều cổ phiếu.

Tất nhiên, Berezovski không thể bỏ đi qua một khả năng là tư nhân hoá phiếu sở hữu, dù cách nào đó không lợi dụng nó. Những phương sách của ông ta lựa chọn bao gìơ cũng không giống ai.  ông hiểu rõ chương trình phiếu sở hữu  đã đặt nền tảng  của thị trường ngân phiếu của Nga và cũng là một trong những người đầu tiên  hiểu ra nhanh chóng : làm thế nào để làm tiền trên thị trường này. Kế hoạch của ông ta rút lại như sau : Mở quĩ đầu tư và thu thập phương tiện của các nhà đầu tư nhỏ.

Nhưng thị trường chứng khoán Nga đầu tiên vốn rất sơ khai. Họ không buôn bán cổ phiếu các xí nghiệp Nga. Theo nguyên tắc, họ có mỗi một phần cổ phiếu thanh lý : các phiếu sở hữu tư nhân hoá. Thị trường chứng khoán làm việc theo nguyên tắc : ” Hàng hoá buổi sáng, phiếu sở hữu buổi chiều”  và làm người ta tưởng như một nhà ga sôi động. Thậm chí, trong một góc người ta còn bán kem. Những người ăn mặc tồi tàn nhào qua nhào lại với túi xách và  valy. Đó là các doanh nghiệp đi từ xa tới với các valy lèn chặt phiếu sở hữu. Họ chờ đợi khả năng ký kết được giao dịch làm ăn hời, đếm tiền và rời đi với những valy tiền mặt.

   Một sơ đồ nổi tiếng về cách nặn tiền của người Nga vào những năm 1993-1994 là AVVA. Cấu trúc này do Berezovski  chế biến thành. Ý tưởng là thành lập một xí nghiệp liên doanh giữa AVTOVAZ và ” General Motors ”  xây dựng ở Toliachi dây chuyền sản xuất ôtô mới của Nga. Theo các đánh giá lạc quan , đề án giá 800 triệu USD trong đó 300 triệu phải đến từ thị trường ngân phiếu. AVVA – như quảng cáo khẳng định, trang bị cho nước Nga loại “ôtô nhân dân” mới. Giống như “ôtô nhân dân ” khác  vi dụ Volksvagen trở thành biểu trưng của sự kỳ diệu của nền kinh Đức sau thế chiến thứ II . “AVVA” phải trở thành cánh én đầu tiên của sự phục hồi nền kinh tế Nga. Đó sẽ là dự án công nghiệp lớn đầu tiên tại nước Nga dân chủ. Ngaòi ra, nó sẽ thổi sức sống mới trong nghành công nghiệp chủ đạo của nền kinh tế Nga mà sự ấm no của dân chúng toàn đất nước phụ thuộc nhiều vào đó.

   Theo các chuẩn mực của Nga, sự thăng hoa và đổ sụp của AVVA đã trở thành một hiện tượng gây sửng sốt. Chiến dịch bắt đầu vào tháng 10 năm 1993 và được kèm theo sự quảng cáo khổng lồ. Mấy tuần sau khi tổng thống Elsin dùng xe tăng hót các đối thủ chính trị ra khỏi nhà Trắng, cũng khoảng thời gian đó ông ta nhận đề nghị  của Berezovski về việc ấn hành hồi ký của mình. Để đổi lại, ông ta ký một văn kiện cho đề án  của AVVA nhận được những ưu đãi thuế đáng kể , được giải phóng khỏi thuế hải quan. ” Banque Nationale de Paris đề đạt đợt hối phiếu 150 triệu USD. AVTOVAZ, “General Motors và AVVA đã ký biên bản về dự trù xây dựng dây chuyền lắp ráp mới tại Toliachi. Đề án này làm Berezovski trở thành nhà hoạt động nhà nước và công nghiệp nổi tiếng. Với những nguồn đầu tư lớn vào một lĩnh vực kinh tế quan trọng nhất nước – Công nghiệp ôtô, AVVA tượng trưng cho sự đi tới của một kỷ nguyên năng động mới. Và, tổng giám đốc AVVA Berezovski được xem như một người đang hoạt động cho tương lai nước Nga.

 Tháng 12 năm 1993 AVVA bắt đầu bán ngân phiếu của mình cho dân chúng. Thoạt đầu, đó là những chứng chỉ tiền cọc giá 7 USD ( 10.000 rúp) và đến được với những người Nga ít tài sản nhất. Người ta buốn bán chứng chỉ với những valy trong Metro và trên đường phố, còn bên cạnh diễn ra việc mua phiếu sở hữu ( một sự trùng hợp khó giải thích cũng với giá 10.000 rúp) . Chứng chỉ của AVVA là vô thời hạn- chỉ cần nhà máy ôtô mới được xây dựng xong là có thể đổi chúng ra tiền mặt hoặc cổ phiếu. Những người giữ chứng chỉ có thể tham dự sổ số mà giải thưởng sẽ là hàng nghìn ôtô VAZ mới. ( trị giá khoảng 7000 USD) . Chiến dịch quảng cáo đã làm xong công việc của mình – nhân dân tin rằng nhà máy sẽ được xây dựng nên hăng hái tham gia vào cuộc chơi sổ số.. Hàng chục nghìn người Nga mua chứng chỉ của AVVA với tổng số 50 triệu USD Đầu năm 1994 trên các thị trường cổ phiếu Nga cơ bản các chứng chỉ này diễn ra rất sôi động, song song với phiếu sở hữu tư nhân hoá. Chứng chỉ của AVVA là ngân phiếu bán chạy nhất trong nước.

Những mấy tháng sau, “General Motors” tách ra khỏi đề án AVVA vì sợ sự tham nhũng tại AVTOVAZ. Ngoài   ” Banque Nationale de Paris ” và 50 triệu USD do các công dân Nga đầu tư chẳng còn nguồn tài chính nào chảy đến nữa. Số tiền đã không đủ để khởi công xây dựng nhà máy. Đến mùa thu năm 1994 chứng chỉ mất đi hầu như toàn bộ giá trị trên thị trường.

Mùa xuân năm 1995, chủ tịch AVTOVAZ thú nhận với báo chí : ” AVVA không thu thập đủ số tiền cần thiết để xây dựng dây chuyền lắp ráp mới. Ôtô nhân dân xem chừng còn phải chờ lâu….Qua một năm khi AVVA bắt đầu tan rã, trong Kremlin không còn ai nhớ về nhưữg lời hứa mà Berezovski tung ra trong thời gian quảng cáo rùm beng. Ông ta được nâng lên một cấp mới, xoay xở những vụ to hơn. Các ký kết của ông ta với Tổng thống càng được củng cố.

Trần Mai Tùng