Sau khi Elsin củng cố được quyền lực của mình, chính phủ có khả năng làm thêm một bước nghiêm túc đến với kinh tế thị trường. Năm 1992 Gaiđa thả nổi giá của nhiều mặt hàng, thế những tuyệt đại đa số các công ty Nga vẫn là sở hữu quốc doanh. Nhưng giờ đây sự cản trở của Nghị viện đã bị loại bỏ và việc tư nhân hoá ồ ạt đã được bật đèn xanh. Đối với đã số dân Nga, các thay đổi trong nước diễn ra với tốc độ choáng váng. Vẻn vẹn chỉ có 4 tháng, từ tháng 8 đến tháng 12 năm 1991 trôi qua cho việc mai táng Chủ Nghĩa Cộng sản và thiêu huỷ Liên Xô. Đầu năm 1992, chỉ qua mấy tuần chữa trị sốc của Gaiđa đã huỷ bỏ nền kinh tế có kế hoạch và tiền tiết kiệm của tuyệt đại đa số công dân Nga. Từ đây, cùng với tốc độ không thương xót ấy, sự tư nhân hoá đã ập xuống đất nước.

Kiến trúc sư của chương trình này là nhà kinh tế 38 tuổi người Saint- Peterbuarg : Anatoli Chubai, phụ trách một cơ cấu tương đối nhỏ được gọi là “ Uỷ Ban tài sản quốc gia” . Trên hành lang của cơ quan này vang lên những giọng nói của người Mỹ. Đó là các cố vấn trẻ mà Chubai đã kêu gọi về dưới cờ của mình.

Gaiđa nhớ lại : “ Thời ấy chỉ là một trống rỗng về tổ chức và kinh tế vì các cơ chế kiểm soát cũ của Đảng và chính quyền đã bị cắt bỏ trọn vẹn. Phần lớn giới quan chức, trên cơ sở các thủ tục bán công khai, bằng mọi cách trơ tráo nhất bán tán sở hưũ. Tất cả đều thèm khát dự vào việc phân chia những nguồn dự trữ thiên nhiên giàu có của nước Nga. Các nhà cộng sản và phái dân tộc muốn để sở hữu phần lớn nằm lại trong tay nhà nước. Chubai quyết định dựa vào các nhóm nhỏ các nhà doanh nghiệp với những mối liên hệ tốt. Đây là một bước đi chính xác. Trong những điều kiện nặng nề nhất Chubai đã biết cách soạn thảo sự điều chỉnh cho phép lập trật tự quá trình tư nhân hoá ở Nga. Ông là một nhà quản lý rành mạch, biết cách đề ra nhiệm vụ và kiểm soát việc thực hiện ”.

Theo chương trình của Chubai, các phiếu sở hữu tư nhân hoá được gửi đến cho tất cả các công dân Nga ( 151 triệu phiếu sở hữu) Dự trù tư nhân hoá phần cơ bản của nghành công nghiệp Nga trong vòng 2 năm: 29% công ty được bán lấy phiếu sở hữu trên trường đấu giá, 51% được phân phối giữa lãnh đạo và công nhân. Phần còn lại thuộc về nhà nước. Phần quan trọng nhất của chương trình là phiếu sở hữu – trong nền kinh tế mỗi công dân nhận liều lượng của mình. Từng người một có thể trở thành cổ đông và những công ty tốt nhất không hoàn tonà lọt vào tay những người giàu nhất. Tư tưởng này nhằm đặt cơ sở xây dựng giai cấp trung lưu đại chúng và thị trường nội địa lớn để phát triển kinh tế.

Mùa hè năm 1992, Tổng thống Elsin giới thiệu ý tưởng phiếu sở hữu tư nhân hoá với cả nước : “ Chúng ta cần triệu triệu chủ sở hữu chứ không phải một nhóm cỏn con các nhà triệu phú. Trong nền kinh tế mới này, mọi người đều có khả năng ngang nhau…Mỗi công dân Nga, mỗi gia đình nhận được sự tự do lựa chọn. Phiếu sở hữu tư nhân hoá – đó là vé vào thế giới kinh tế tự do cho tất cả mọi người”.


Trong lý thuyết tư nhân hoá bằng phiếu sở hữu thì có vẻ hấp dẫn nhưng trên thực tế nó bị đổ vỡ hoàn toàn. Sai lầm đầu tiên là sự lựa chọn thời gian để tiến hành nó. Lẽ ra, cần tiến hành tư nhân hoá trước cải cách của Gaiđa năm 1992 như phương pháp đấu tranh với lượng tiền rúp ứ đọng trong dân, với hiểm hoạ lạm phát. “ Tôi cho rằng chính tư nhân hoá phải là công cụ điều phối được vấn đề ứ đọng tiền – Yavlinski nhớ lại – Tôi đề xuất bắt đầu từ điều nhỏ nhất : tư nhân hoá các xe tải, vườn tược, căn hộ, cửa hàng và dần dần chuyển tới tư nhân hoá lớn hơn”

Mỗi phần của một phiếu sở hữu nhỏ đến thảm hại mà thị trường ngân phiếu Nga lại khá sơ khai và các chủ nhân phiếu sở hữu , về nguyên tắc, trên đấu thầu tư nhân hoá không thể mua thẳng nổi các cổ phiếu. Rất nhiều người sống trong sự bần hàn khủng khiếp và điều thiết thân đầu tiên là người ta nghĩ về bánh mì. Mọi người đua nhau bán phiếu sở hữu trên đường phố để lấy tiền mặt. Kết quả giá mua phiếu sở hữu ngoài đường thấp đến nực cười : 10.000 rúp ( 7 USD)  bằng 2 chai rượu vốt ka. Hoá ra, với việc ngoài đường có thể mua mỗi phiếu sở hữu với giá 7 đôla từ đó suy ra nguồn dự trữ công nghiệp và dự trữ thiên nhiên khổng lồ của đất nước được đánh giá khoảng 5 tỷ USD.

Sai lầm thứ hai của Chubai là nhịp độ ông ta tiến hành tư nhân hoá nền công nghiệp nước Nga.  Nếu bắt đầu tư nhân hoá sớm hơn chắc nó diễn ra êm thấm hơn nhiều. Chubai đặt cọc tất cả mọi thứ ngay cùng một lúc : các công ty dầu khí, các liên hợp thép và khai khoáng lớn, các tổ hợp chế biến gỗ khổng lồ, Liên hợp chế tạo máy, hạn đội to, các cảng lớn nhất nước…Các thứ đó được vung ra thị trường cùng một lúc.

Ông ta tiến hành tư nhân hoá những cơ sở lớn nhất, mang lợi nhuận nhiều nhất cho xuất khẩu . Toàn bộ giới tội phạm đổ xô vào chính địa hạt này, nơi có tiềm năng xuất khẩu khổng lồ.

151 triệu công dân Nga bị thua cuộc. Rất ít ai trong số họ nhận được một chút gì trong các cơ sở tư nhân hoá. Các nhà đầu tư với các quan hệ tốt đã có khả năng tiến hành các vụ làm ăn có lợi một cách huyền thoại. Qua một tuần người ta đã làm ra cả một tài sản lớn.

Một trong những người như thế là Berezovski.

Đón đọc kỳ sau: Xe ôtô nhân dân

Trần Mai Tùng