LỜI NÓI ĐẦU:
Đã 4 năm qua rồi từ khi tổng thống P.Poroshenko tuyên bố bắt đầu chương trình cải cách để đưa Ukraina từ một đất nước hãy đang còn vật lộn trong sinh lầy của những quan hệ kinh tế-xã hội hậu Soviet với mô hình kinh tế thị trường hoang sơ và sự thống trị tuyệt đối của thành phần tư bản tài phiệt độc quyền và chế độ tham nhũng tràn lan sang một XH dân sự theo mô hình các nước Phương Tây với một nền kinh tế thị trường mở, bình đẵng cho tất cả các thành viên tham gia nó và khắc phục tối đa nạn tham nhũng.
Bước đầu tiên của tổng thống là giải tán các cơ quan công lực tham nhũng, vô ích và phản lại lợi ích của người dân. Đó là công an Berkut, công an giao thông ДАИ và cảnh sát thuế. Bước tiếp theo là việc thành lập lực lượng cảnh sát tuần tra trên cơ sở thi tuyển với Hội đồng tuyển lựa có sự tham gia của các chuyên gia thẩm định nước ngoài, rất khách quan, không để lọt những kẻ cơ hội.
Ngoài đường phố không còn thấy bóng các công an giao thông bụng rất to, thường xuyên say xỉn, nấp kín trong bụi, bất ngờ xông ra giơ gậy và thu tiền đã chấm dứt. Bắt đầu xuất hiện những chiến sĩ cảnh sát tuần tra trẻ khỏe, nhanh nhẹn, lịch sự trong giao tiếp, không nhận hối lộ, đi trên những chiếc xe TOYOTA mới, rất cơ động, được dân chúng cảm tình và tôn trọng.
Tiếp theo sau là việc thành lập Cục Chống tham nhũng Quốc gia Ukraina (NABU) và Viện Công tố chuyên chống tham nhũng (SAP). Hai cơ quan độc lập, không bị phụ thuộc vào văn phòng tổng thống, chính phủ và quốc hội này được các đối tác Phương Tây giúp đỡ đã làm việc vô cùng hiệu quả, khởi tố hành trăm vụ tham nhũng của các quan tham nằm ở các vị trí chóp bu trong chính quyền hiện nay và trước đây.
Tất cả những bước đầu này làm XH Ukraina phấn chấn và hy vọng vào một ngày mai sáng sủa.
Tuy nhiên, chỉ được hơn một năm sau mọi thứ khựng lại và đến bây giờ đang bước những bước tự tin giật lùi về quá khứ.
Các thế lực bảo thủ bị va chạm quyền lợi và có nguy cơ bị truy tố. Đó là các tập đoàn lợi ích. Đó là các nhà tỉ phú, triệu phú giàu lên bằng con đường cướp đoạt. Mà ở Ukraina thì chả có nhà tỉ phú nào giầu lên bằng con đường chân chính cả. Các cựu quan chức và quan chức, dân biểu và cựu dân biểu đều tỏ ra lo ngại trước những hoạt động điều tra của NABU.
Ban đầu họ cứ nghĩ rằng đó là một cơ quan chính phủ lập ra cho đủ bộ lệ. Nhưng sau đó họ mới hiểu được rằng đó là một cỗ máy làm việc theo công nghệ của Phương Tây, được lắp ráp tại Ukraina nhưng những yếu tố kĩ thuật chính là của Phương Tây. Và cỗ máy này bất kì lúc nào cũng có thể đến gõ cửa phòng họ vì nhũng quá khứ không thể xoá đi được.
Thế là họ chống cự. Kẻ nào càng nhiều quyền lực thì càng chống cự mạnh mẽ.
Đáng lẽ phải tiếp tục quá trình cải cách: thành lập toà chuyên án chống tham nhũng, tiếp tục thay thế các lãnh đạo, nhân viên của các cơ quan tham nhũng bằng những cán bộ mới trên cơ sở tuyển chọn của Hội đồng tuyển lựa của các chuyên gia giám định nước ngoài.
Vậy thì cải cách của Ukraina đang đi về đâu?
Để cho bạn đọc có một khái niệm về diễn biến tình hình cải cách ở Ukraina, tôi xin giới thiệu bài của
Josh Cohen, cựu nhân viên USAID, chuyên gia về cải cách ở các nước cựu LX. Ông thường viết cho Reuters, Foreign Policy, Washington Post và các báo khác.
—————————
POROSHENKO ĐÃ TRÁNH VIỆC THÀNH LẬP TOÀ ÁN CHỐNG THAM NHŨNG NHƯ THẾ NÀO

Tất cả những ai nói rằng Cải cách ở Ukraina đã thất bại, thì họ quên mất những vụ điều tra do Cục Chống tham nhũng Quốc gia Ukraina (NABU) tiến hành. NABU trở thành một cơ quan chính phủ trên thực tế đe dọa truyền thống vô phạt của các vị quan chức cao cấp tham nhũng ở Ukraina. NABU tiến hành các điều tra chống lại các quan tham mà trước đây được coi là bất khả xâm phạm, – thậm chí còn bắt giam họ.
Tuy nhiên NABU gặp phải một cản trở vô cùng to lớn: đó là hệ thống toà án tham nhũng của Ukraina. Những nghiên cứu do Trung tâm kháng cự tham nhũng (CPK) cho thấy rằng, các thẫm phán sử dụng nhiều thủ đoạn – từ việc từ chối phát lệnh khám cho đến việc khôi phục chức vụ, quyền lợi cho những đối tượng là nghi can các vụ án do NABU tiến hành điều tra,- với một mích đích là ngăn cản việc điều tra của cơ quan này. Kết quả rất rõ ràng: dù rằng từ năm 2015 hàng trăm hồ sơ vụ án được NABU chính thức chuyển sang cho toà án, nhưng đến nay vẫn chưa có một quan tham nặng kí nào bị xử án tù.
Việc thành lập một toà án độc lập (độc lập trên thực tế) để chống lại tham nhũng, có chức năng xem xét các vụ án do NABU điều tra, và cuối cùng là cho người dân Ukraina một cơ hội được quy trách nhiệm hình sự các chính trị gia tham nhũng, phải là bước tiếp theo logic trong cải cách kinh tế-chính trị của Ukraina sau việc thành lập và vận hành NABU.

Dự luật về việc thành lập Toà Chuyên án chống tham nhũng hiện đang rất khó khăn để vượt qua được Quốc hội (Верховна Рада). Chuyên gia của CPK A.Krasnosilskaya cho rằng phần bỏ phiếu chung kết cho Toà Chuyên án chống tham này sẽ tiến hành vào 05.06.2018 hay ngay sau đó.
Toà Chuyên án chống tham nhũng có đạt được kết quả như XH mong muốn hay là sẽ bị thất bại – tất cả phụ thuộc vào các quy định của thủ tục lựa chọn các quan toà. Điều cần thiết trên hết là để cộng đồng quốc tế có được quyền veto (phủ quyết) khi người ta cố bổ nhiệm những thẩm phán không đủ tiêu chuẩn.
Tiếc rằng, đội của tổng thống Petro Poroshenko luôn tìm cách khống chế quá trình này.

Trong dự luật đưa ra Quốc hội có ghi rằng: Ủy ban Lựa chọn tối cao gồm 16 thành viên (bị tổng thống kiểm soát) sẽ có trọng trách lựa chọn các quan toà ở khâu cuối cùng. Còn Hội đồng Giám định quốc tế (của các chuyên gia thẩm định quốc tế) gồm 7 thành viên được quyền veto những trường hợp bổ nhiệm các ứng viên quan toà không phù hợp với yêu cầu. (theo quan điểm của họ).
Ngoài ra Dự luật này còn có phần tiến hành các phiên Hội nghị liên hiệp của Ủy ban và Hội đồng gồm 23 thành viên. Các thành viên của Hội nghị này có quyền hủy veto. Điều khoản này thực chất sẽ làm phức tạp vấn đề.
Các đối tác nước ngoài của Ukraina cho rằng: luật đòi hỏi phải có không ít hơn 20 phiếu trong tổng số 23 thì mới vượt qua được rào cản veto. Lúc đó Hội đồng Giám định quốc tế với 7/23 phiếu mới có khả năng ngăn chặn các âm mưu không lành mạnh nhằm loại bỏ veto.
Tuy nhiên, phe Poroshenko muốn trong bộ luật này quy định: chỉ cần 16/23 phiếu là có thể hủy được veto. Điều này có nghĩa là chỉ cần tất cả 16 thành viên của Ủy ban Tuyển lựa tối cao (do tổng thống kiểm soát) thống nhất cùng đưa ra một quyết định là có thể hủy được veto của Hội đồng Giám định quốc tế.
Bà Krasnosilskaya bày tỏ sự lạc quan thận trọng bởi cho rằng Đảng Батьківщина của Ju. Timoshenko, đa số Народний фронт, Самопоміч, thậm chí một phần dân biểu của блок Петро Порошенко muốn trên mức độ bộ luật này bảo đảm cho các chuyên gia giám định quốc tế một thiểu số có quyền phủ quyết rất mạnh. “Họ nhận thức được đòi hỏi bức thiết của XH và không nhìn thấy khả năng coi thường nó.”- bà Krasnosilskaya khẳng định.

“Nói chung là Poroshenko và những chiến hữu thân cận của tổng thống tìm mọi cách ngăn cản việc thành lập một toà án chống tham nhũng thực sự độc lập.”
Tuy vậy, ta không thể quên được nỗi lo lắng của Phương Tây. Bà Krasnosilskaya lưu ý là: trong Dự luật trên mô tả cấu tạo của toà án chống tham nhũng, nhưng tự Dự luật không quy định việc thành lập toà án đó. “Để thành lập toà án, theo Hiến pháp, Poroshenko phải đưa ra một dự luật khác nữa. Dự luật này trước khi đệ trình lên QH phải được Hội đồng Tư pháp tối cao xem xét. Poroshenko có thể tìm cách trì hoản dự luật thứ hai sang tận mùa Thu, và như vậy làm chậm đi quá trình này,”- bà nói.

Ngoài ra, có thể khẳng định rằng, cách duy nhất để đảm bảo trên thực tế tính độc lập của toà án chống tham nhũng – đó là cho các chuyên gia thẩm định quốc tế được trực tiếp tham gia vào việc lựa chọn và duyệt thành phần các thẩm phán, thậm chí có thể để cho họ chiếm số đông trong Ủy ban tuyển lựa. Nếu làm ngược lại thì Ủy ban tuyển lựa tối cao có thể bổ nhiệm hết quan toà “khó qua được” này đến quan toà “khó qua được” khác, còn Hội đồng thì buộc phải veto từng trường hợp một. Khi đó sẽ sãy ra tình trạng bế tắc và càng làm cho quá trình thành lập toà án bị chậm lại.
Tóm lại là việc kết hợp giữa NABU và Toà chuyên án chống tham nhũng độc lập thực sự sẽ thay đổi hoàn toàn bức tranh chống tham nhũng ở Ukraina. Điều rất quan trọng là làm sao cho các đối tác Phương Tây của Ukraina và các nhà tài trợ có thể đảm bảo được việc này.

JOSH COHEN

———-
KẾT LUẬN:
Dù sao thì ở Ukraina bằng sự hy sinh biết bao xương máu đã tạo dựng nên một cơ chế dân chủ thực sự mà không có vị tổng thống nào, không có thế lực bên trong, bên ngoài nào có thể làm lay chuyển được – đó là cơ chế thay đổi các định chế chính quyền bằng bỏ phiếu toàn dân.
Nếu tổng thống Poroshenko không lo nổi sự nghiệp cải cách thì ông buộc phải để người dân đánh giá lại tổng thống của mình trong cuộc bầu cữ gần đây nhất.

Nguyễn Văn Thiềng

»Cùng chủ đề