Nhật có quan hệ chiến lược trong thương mại, đầu tư, viện trợ phát triển chính thức (ODA) và đạt những bước tiến mới về văn hóa. Lãnh đạo hai nước khẳng định ảnh hưởng tích cực của đối tác trong nhiều lĩnh vực.

Hai nước đã xây dựng mối quan hệ chiến lược trong thương mại, đầu tư và viện trợ phát triển chính thức (ODA). Từ khi VN và Nhật phấn đấu theo phương châm “đối tác tin cậy, ổn định và lâu dài”, thực hiện Sáng kiến chung Việt – Nhật, ký kết Hiệp định tự do, Xúc tiến và bảo hộ đầu tư VN – Nhật từ năm 2003, quan hệ thương mại hai nước phát triển với tốc độ cao, bình quân tăng trên 19% một năm.

Nhật hiện là đối tác thương mại lớn thứ ba và là một trong bốn nước và vùng lãnh thổ đầu tư trực tiếp lớn nhất vào VN. Trong tuyên bố chung Việt – Nhật năm 2006, hai nước đã nhất trí phấn đấu kim ngạch thương mại hai chiều đạt 15 tỷ USD vào năm 2010.

Những năm gần đây, kim ngạch nhập khẩu của Nhật ngày càng tăng: năm 2001 đạt 351 tỷ USD, năm 2004 đạt 454 tỷ USD và năm 2006 đạt 580 tỷ USD, năm 2007 đạt 621 tỷ USD (tăng 7,2% so với năm 2006). Trong đó: nông thủy sản, thực phẩm là 51 tỷ USD (chiếm 8,3% tổng kim ngạch nhập khẩu), hải sản là 14,6 tỷ USD (chiếm 2,4%), may mặc là 30 tỷ USD (chiếm 4,9%)…

Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu VN – Nhật năm 2002 đạt 4,9 tỷ USD, tới năm 2007 tăng lên 12,2 tỷ USD, gấp 2,5 lần so với 5 năm trước. Năm 2000 – 2004, VN nhập siêu khoảng trên 50 triệu USD mỗi năm. Năm 2005 – 2006, VN xuất siêu trên 300 triệu USD một năm và đến năm 2007, nhập siêu khoảng 108 triệu USD (chủ yếu là nhập khẩu máy móc thiết bị, do có sự gia tăng trong đầu tư trực tiếp của Nhật vào VN). Năm 2007, kim ngạch xuất khẩu của VN sang Nhật đạt 6,069 tỷ USD, tăng 16,7% so với năm 2006 và Nhật tiếp tục là thị trường xuất khẩu lớn thứ 2 của VN, sau Mỹ.

Năm 2008, với sự nỗ lực của cộng đồng doanh nghiệp hai nước, kim ngạch thương mại hai chiều đã có tín hiệu tăng trưởng tốt. Tính đến hết tháng 7 năm nay, kim ngạch thương mại hai chiều đã đạt xấp xỉ 10 tỷ USD, tăng 59,8% so với cùng kỳ năm ngoái. Trong đó, VN xuất siêu trên 180 triệu USD.

Nhật dành ưu đãi GSP cho một số mặt hàng của các nước đang phát triển và kém phát triển, trong đó có VN. VN chính thức ký Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện ASEAN – Nhật Bản (AJCEP) vào ngày 1/4/2008 và hiệp định này dự kiến có hiệu lực vào cuối năm nay. Trong khuôn khổ AJCEP, VN cam kết loại bỏ thuế quan đối với 82% giá trị thương mại hai chiều Việt – Nhật trong 16 năm. VN mặc nhiên hưởng lợi từ ưu đãi của Nhật cam kết dành chung cho ASEAN. Theo cam kết AJCEP, Nhật đã loại bỏ thuế quan đối với gần 94% giá trị thương mại Việt – Nhật trong vòng 10 năm.

Ông Moribe Hiroyuki, Trưởng đại diện Văn phòng Hà Nội của của Tổ chức xúc tiến thương mại Nhật JETRO cho biết, theo điều tra mới đây của JETRO, VN được đánh giá là điểm đến hấp dẫn nhất đối với DN Nhật Bản. VN hiện có 700 văn phòng đại diện và hơn 7.000 DN Nhật Bản hoạt động. Trong tương lai, con số này còn tăng hơn. Việc các DN Việt Nam đã bắt đầu đầu tư sang Nhật cũng lá tín hiệu tốt đánh dấu sự phát triển quan hệ kinh tế hai nước

Có thể nói, các DN Nhật và VN không ngừng mở rộng hoạt động hợp tác kinh doanh và phát triển mối quan hệ đầu tư lâu dài, ổn định. Thực tế đó vừa là động lực vừa là mục tiêu quan trọng nhất của Hiệp định EPA VN – Nhật, ưu tiên hàng đầu của Chính phủ hai nước trong năm 2008. Hiệp định EPA cho phép xây dựng một khu vực thương mại tự do song phương toàn diện giữa hai nước trong thời gian 10 năm, bao gồm các nội dung về tự do thương mại hàng hoá, thương mại dịch vụ, đầu tư và hợp tác kinh tế. Hiệp định được xây dựng phù hợp với các chuẩn mực và nguyên tắc của Tổ chức Thương mại thế giới (WTO).

Theo ông Phan Thế Ruệ, nguyên Thứ trưởng Bộ Công thương, Trưởng đoàn đàm phán Hiệp định đối tác kinh tế VN – Nhật (EPA), đàm phán về EPA sẽ sớm đạt kết quả trong thời gian tới. Cùng với các hiệp định đối tác kinh tế song phương giữa Nhật và các nước ASEAN khác như Singapore, Malaysia, Philippines, Indonesia và Thái Lan, Hiệp định EPA VN – Nhật sẽ tiếp nối chuỗi cung ứng và sản xuất chung của ASEAN và Nhật . Điều đó không chỉ có lợi cho VN và Nhật, mà còn có lợi cho cả khu vực, phù hợp với mục tiêu xây dựng “Quan hệ đối tác chiến lược vì hoà bình và thịnh vượng ở khu vực Đông Á” mà lãnh đạo hai nước đã đề ra.

“Quá trình đàm phán đã sắp đi đến giai đoạn kết thúc và đang hướng tới việc sớm ký kết Hiệp định trong thời gian tới”, Đại sứ Nhật Bản tại VN, Mitsuo Sakaba cũng khẳng định.

Quan hệ ngoại giao giữa VN và Nhật ngày càng tốt đẹp hơn, nhờ đó mà việc giao lưu văn hóa giữa hai quốc gia cũng có nhiều bước phát triển mới. Hai nước thường xuyên tổ chức những họat động biễu diễn. Festival Văn Hóa – Du Lịch VN được tổ chức tại nhiều thành phố Nhật năm 2001. Đáp lễ, Nhật gửi đoàn nghệ thuật Nhật Bản Kuna Uka tham dự biểu diễn tại Festival Huế 2002.

Nhân kỷ niệm 35 năm ngày hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao, nhiều hoạt động giao lưu cũng được tổ chức mà tiêu biểu là Đại nhạc hội Việt Nhật được tổ chức tại Hà Nội và TP HCM vào tháng 5 năm nay cùng với Lễ hội VN đã được tổ chức tại Tokyo vào tháng 9 . Tuần lễ VN 2008 tại Nhật là sự kiện văn hóa quy mô nhất mà VN từng tổ chức ở nước ngoài, một quan chức của Bộ Ngoại giao khẳng định. Tham gia tuần lễ này, VN sẽ cử một đoàn gồm hơn 200 người do ông Hồ Đức Việt, Chủ tịch Nhóm Nghị sỹ hữu nghị Việt – Nhật dẫn đầu. Trong khi đó, ngoài thành phần quan chức, phía Nhật sẽ cử khoảng 12 đoàn nghệ thuật cùng 200 – 300 đại diện giới doanh nhân tham dự.

Phát biểu trước báo giới, Công sứ Sứ quán Nhật tại VN Daisuke Matsunaga cho rằng, Tuần lễ VN 2008 không chỉ là cơ hội để hai nước tăng cường giao lưu và hiểu biết về văn hóa, mà còn là cơ hội tốt để thúc đẩy quan hệ về thương mại – đầu tư cũng như du lịch giữa hai bên.

Công sứ Matsunaga tin tưởng, Tuần lễ VN 2008 tại Nhật sẽ thành công, góp phần tăng cường hơn nữa mối quan hệ đang phát triển tốt đẹp hai nước.

Phong trào học tiếng Nhật tại VN phát triển mạnh những năm gần đây. Tính đến cuối năm 2002, Hà Nội có 12 cơ sở đào tạo tiếng Nhật (6 trường ĐH quốc lập và 6 cơ sở tư nhân), TP HCM có 26 cơ sở (6 ĐH quốc lập và 20 cơ sở tư nhân). Hoạt động hợp tác nghiên cứu khoa học giữa hai nước trong các lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn cũng được quan tâm. Các quỹ tài chính của Nhật như: Japan, Toyota, Sumitomo, Toshiba… đã hỗ trợ kinh phí cho các viện, ĐH, nhà khoa học VN thực hiện nhiều dự án nghiên cứu. Trong đó, đáng lưu ý có một số cơ quan nghiên cứu, giảng dạy về Nhật học cũng được nhiều tổ chức của Nhật hỗ trợ kinh phí cho công tác nghiên cứu, giảng dạy và đào tạo cán bộ khoa học. Trong đó, có Trung tâm nghiên cứu Nhật Bản thuộc Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn quốc gia, khoa Đông phương của Đại học KHXH và NV ở Hà Nội và TP HCM. Nhiều giáo sư Nhật đã sang VN làm công tác giảng dạy và nghiên cứu khoa học ở các cơ quan này.

Từ năm 1994 đến nay, nhiều giáo viên tình nguyện người Nhật cũng sang VN giảng dạy tiếng Nhật, góp phần tích cực vào hoạt động giảng dạy và học tập tiếng Nhật tại VN. Tổng số học viên học tiếng Nhật ở VN đến nay khoảng 7.000 người. VN cũng là nước có số lượng lưu học sinh du học tại Nhật Bản nhiều nhất trong khu vực Đông Nam Á, với trên 2.500 người.
Khẳng định quan hệ Việt – Nhật không ngừng củng cố và phát triển, trong lễ kỷ niệm 35 năm ngày thiết lập quan hệ ngoại giao Việt – Nhật tổ chức vào ngày 12/9, Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Ngoại giao Phạm Gia Khiêm nhấn mạnh: “Trong lịch sử 400 năm bang giao giữa hai dân tộc, 35 năm qua là một chặng đường rất ngắn nhưng lại là giai đoạn phát triển mạnh mẽ và nhiều ý nghĩa nhất của quan hệ hai nước. Quan hệ Việt – Nhật không ngừng phát triển và đã có bước tiến vượt bậc trên nhiều lĩnh vực, từ chính trị, kinh tế, khoa học kỹ thuật, giáo dục, văn hóa…”.

Phó Thủ tướng Phạm Gia Khiêm cũng khẳng định, trong quá trình đổi mới, mở rộng hội nhập và tăng cường hợp tác, VN luôn coi Nhật là một đối tác quan trọng hàng đầu về đầu tư, thương mại và ODA. Sự giúp đỡ to lớn và hiệu quả ODA của chính phủ và nhân dân Nhật với VN có ý nghĩa quan trọng, góp phần vào sự phát triển nhanh chóng, bền vững về kinh tế – xã hội của Việt Nam.

Phó Thủ tướng bày tỏ tin tưởng, quan hệ hai nước tiếp tục phát triển mạnh mẽ, hướng tới quan hệ đối tác chiến lược, vì lợi ích lâu dài của mỗi nước, vì hoà bình, phồn vinh ở châu Á cũng như trên thế giới.

Đại sứ Nhật tại VN Sakaba Mitsuo cũng cho rằng, quan hệ Nhật – Việt hiện nay cho thấy bước phát triển vượt bậc tới mức khó có thể hình dung được so với thời điểm cách đây 35 năm. Đại sứ Mitsuo Sakaba phát biểu: “Mối quan hệ song phương có những bước phát triển về chất. Mối quan hệ này sẽ vượt khỏi tầm quan hệ hợp tác giữa hai nước, hướng tới quan hệ rộng lớn hơn là quan hệ vì hòa bình hữu nghị thịnh vượng của cả châu Á. Điểm quan trọng của mối quan hệ đối tác chiến lược này là Việt Nam và Nhật Bản không có sự đối lập về lợi ích, lãnh thổ… nên việc xây dựng được mối quan hệ đối tác chiến lược Việt – Nhật sẽ là cơ sở để quan hệ giữa các nước châu Á ngày càng phát triển”.

Đại sứ Nhật nhận định, VN làm tốt vai trò Chủ tịch Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc trong tháng 7 vừa qua. Nhật sẽ ứng cử làm ủy viên không thường trực Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc trong mùa Thu năm nay và nếu được bầu, thì sang năm 2009, cả Nhật và VN đều là ủy viên không thường trực của Hội đồng này. “Với tư cách là hai nước trong khu vực châu Á, chúng ta cần hợp tác trong các vấn đề của quốc tế và khu vực vì sự hòa bình và phát triển toàn cầu. Hiện nay, quan hệ giữa Nhật và các nước ASEAN là rất mật thiết. Trong đó, VN là quốc gia thành viên chủ chốt của ASEAN và Nhật Bản rất coi trọng mối quan hệ với VN”, ông Sakaba Mitsuo nhấn mạnh.

Lược sử quan hệ VN – Nhật:

– VN và Nhật đều nằm trong vùng “ khí hậu gió mùa” có lịch sử phát triển hàng nghìn năm và cùng thuộc trong vùng nông nghiệp trồng lúa nước của châu Á, có nhiều điểm tương đồng về phong tục, tập quán, tín ngưỡng tôn giáo, cùng chịu ảnh hưởng dòng văn hoá phương Đông.

– Từ đầu thế kỷ 15, người Nhật đã đến buôn bán ở VN và cửa biển Hội An của Quảng Nam – trở thành thương cảng và phố Nhật (Nihon Machi) lớn nhất của VN, đóng vai trò trung tâm buôn bán của Nhật với Đông Nam Á khi đó. Phố cổ Hội An ngày nay còn để lại nhiều dấu ấn đậm nét về giao lưu kinh tế và văn hoá Việt-Nhật.

– Ngày 21/9/1973, tại Paris, Đại sứ VN Võ Văn Sung cùng Đại sứ Nhật Bản Yoshihiro Nakayama ký văn bản chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao giữa VN và Nhật.

– Tháng 10/2006 Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng sang thăm Nhật. Tháng 11/2006, nguyên Thủ tướng Shinzou Abe thăm VN. Tháng 11/2007 Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết thăm Nhật.

Trường Giang